Të paçliruara

Gjebrea, 8 mars 1943 Revista “Gruaja shqiptare” më 8 mars të vitit 1943 botonte dy faqe shkruar me mjeshtëri nga 60 gra e vajza. Midis këtyre ishte edhe mendimi i Ramize Gjebrea. Historiani Vasfi Baruti ka ndarë një kërkim shkencor me Autoritetin e Dosjeve sot. Baruti shkëput nga ky shkrim një fragment të shkruar nga Gjebrea: “Gjendja e gruas në Shqipëri ka qenë e është e vajtueshme. [...] Femra jonë pa mbaruar ende së rrituri qe plakur, pa mbaruar së lozuri me lodra qe martuar, pa mbaruar së qeni fëmijë qe bërë nënë. Nuk diti kurrë të shprehë një dëshirë të vetën, as kur kishte të bënte me jetën e saj”... Në historinë e luftës Gjebrea ishte e vetmja që shkroi për liritë e të drejtat e vajzave, të njeriut, por dhe i mbrojti në polemikë me propagandën fashiste: “Për një botë përparimtare, ku e drejta si njeri do të respektohet, skllavëri e injorancë s’do të ketë; e reja të kërkojë të drejtat e lirinë e mohuar, të kërkojë të drejtën e jetës së lirë.” Intervista me Anna Shkrelin, botuese, por njëkohësisht një vajzë, grua që përmes veprave i kërkon shoqërisë të reflektojë. Anna Shkreli më ka bërë gjithnjë përshtypje për mënyrën se si i shpreh mendimet. Nuk ndan shpesh mendësi, rregulla a norma. Jep modele e shembuj si të na thotë: Reflekto shoqëri, të takon të vendosësh! Çfarë do? “Gratë mes prodhimit dhe riprodhimit”, ky është nëntitulli i një libri të përgatitur nga Ana Shkreli dhe Sokol Çunga. Është një vepër që ka dalë vitin e shkuar, por si unë që nuk e kishin shijuar, le të jetë ky një shkrim motivues për ta lexuar. Në fakt, po kërkoja sa më shumë informacione mbi Ramize Gjebrean dhe zbulova nga miq e kolegë se në këtë vepër gjendej një intervistë me një nga dëshmitarët. Përtej intervistës që gjeta, botimi ishte një pasqyrë e përgatitur mirë për gruan në shumë dimensione. Për vajzat që bëheshin shumë më herët se sot nëna, për gra që u shndërruan si pikturat vizatoheshin dikur sipas realizmit socialist, për gratë punëtore, por edhe për ato shtëpiaket. Për herë të parë si gazetare, kur i telefonova Anës dhe e pyeta për botimin dhe intervistën që doja të bëja, kërkova, theksoj për herë të parë, të lë studiuesin Sokol Çunga jashtë këtij misioni. Do të bëjmë një bisedë vajzash, mendova dhe thashë. Ana qeshi dhe më shpjegoi se së bashku me Sokolin janë përpjekur të kufizohen në pesë çështje kryesore. Ana, po kërkoja pak më shumë për historinë e Ramize Gjebreas, por jo vetëm atë të pushkatimit të tmerrshëm, por edhe gjykimit nga shoqëria, gjykimi i një vajze nga femrat e padiskutim, një jete të përfunduar në moshën më të bukur, në rininë e saj. Gjeta botimin “Të paçliruarat”. Mirëpo, pak shkruajnë për gruan para krijimit të Partisë Komuniste dhe dozave të para të krijimit të “njeriut të ri” rrejdhimisht edhe “gruas së re”. Ju e nisni librin me këtë histori, por nuk është vetë ajo… Më shumë se një libër i mirëfilltë, në sensin monografik të fjalës, ky është në fakt një album, një botim i materialeve që kemi përdorur për të bërë një ndërhyrje në diskutimin e gjerë mbi politikat gjinore pas Luftës së Dytë në Shqipëri. Në të skicojmë një nisje herë kronologjike, a të paktën çdo ese përpiqet të ruajë një kronologji të sajën, e cila përputhet me krijimin e Partisë Komuniste të Shqipërisë dhe Bashkimin e Gruas Antifashiste Shqiptare. Në temën e parë trajtojmë çështjen e imoralitetit që përdoret si akuzë për gruan, paralelisht me premtimin për çlirimin e saj nga zgjedha patriarkale, e cila padyshim është një edhë që reflektohet dhe në përmasën e seksualitetit të gruas. Mbështetur në komunikime të brendshme, si dhe në kujtime veteranësh të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, sot e dimë se retorika antikomuniste e Luftës së 2-të Botërore në Shqipëri, paralajmëronte se ardhja e komunistëve në pushtet, bashkë me reformën agrare dhe kolektivizimin e tokave, do të sillte po ashtu dhe “kthimin në pronë të përbashkët të grave”. Si kundërpërgjigje ndaj saj, formacionet partizane të Ushtrisë Nacionalçlirimtare stisnin martesa a fejesa paraprake mes djemve e vajzave partizane dhe veprimtarëve të tjerë. Pëtej fasadës dhe nevojës për t’i pasur kartat publike në rregull, rreptësia kundrejt shfaqjes së sjelljeve normale sentimentale e intime të këtyre vajzave që kishin dalë në mal, shpeshherë në moshë fare të re, dëshmohej në dënimet e dhunshme dhe krejt patriarkale të tyre. Dënime që jepeshin nga shokë të tyre që më pas do rë trumbetonin “çlirimin e gruas” dhe luftën ndaj “paragjykimeve prapanike. Këto raste janë etiketuar nën “ligjin e luftës”, por shohim se viktimat kryesore (dhe shpesh të vetme) mbeten përherë gratë. Dëshiroj të theksoj dhe një linjë tjetër rreth këtij diskutimi; është histori e ditur që me pluralizmin, bashkë me lirinë për të riparë historinë, nisi dhe restaurimi i shumë figurave, gjë që ka ndodhur dhe me Ramize Gjebrenë, e cila u paraqit në dritën e viktimës, mirëpo ky është një operacion i cili u çua përpara dhe nga regjimi, pavarësisht se thjesht me letra, pavarësisht se pas gjyqit, një vit nga pushkatimi, nuk u dënua askush; formalisht vendimi u konsiderua “i gabuar”, pavarësisht fajtorëve. Ende sot ajo apo gra të tjera përmenden kryesisht jashtë teksteve zyrtare. Ajo për të cilën do të kishim nevojë sot është rishikimi i kontributit (shpesh i fshirë i këtyre grave) e jo të ndërmerrnim nëpër medie e diskutime një fushatë tjetër fetishizimi me vdekjen dhe dhunën mbi trupin e grave. Pas pushkatimit të Ramize Gjebreas, nisi thirrja “Gratë do të ndërtojnë Shqipërinë e re”… edhe libri vijon me misionin e ndërtimit të “njeriut të ri”. Çfarë vë re te morali i ri? Si e konceptonte gruan Shqipëria e Re që donte të krijonte Partia e Punës? Unë nuk mendoj që misioni ishte “njeriu i ri”, mendoj se synimi qe mbajtja e pushetit, ku ndër të tjera mjeti qe padyshim dhe krijimi i “njeriut të ri”. Në botimin tonë, ndër të tjera trajtojmë dhe atë që njihet si barra e dyfishtë që bie mbi shpatullat e gruas, fizikisht dhe emocionalisht, teksa synohet përfshirja e saj në çdo zhvillim të shoqërisë së Shqipërisë së pasluftës. Vërtet gruaja doli nga mjedisi i mbyllur i shtëpisw dhe shkoi në prodhim, por nga detyra e amvisës nuk u shkëput kurrë siç dëshmon dhe ajo që e titullojmë si “shtylla e dytë”. Gruaja nuk u çlirua nga punët e amvisës. Grua shtëpiake është një gjë po grua edhe shtëpiake edhe punëtore është tjetër, qoftë punë zyre, qoftë punë prodhimi. Po të kemi parasysh që deri në vitet e rënies së regjimit të Republikes Socialite, mbi 50% e popullsisë banonte në fshat, që do të thotë se punonin në kooperativa; bujqësi në fusha dhe blegëtori nëpër ferma dhe pjesën më të madhe të kësaj pune e bënin gratë. Vlerësohet se gruaja punonte nga 15-16 orë në ditë. Mendimi dhe mendësia se punët e shtëpisë nuk i përkisnin vetëm gruas, nuk arriti të zinte vend, jo vetëm në përditshmërinë e marrëdhëniet mes individëve, por dhe në realizimin praktik të projekteve shtetërore. Gratë vazhdojnë të etiketohen si amvisa deri në vitet 1980, madje dhe në doracakun zyrtar të projektimit të banesave, Bazat e Projektimit të Banesave . Duke ndjekur stilin real-soc të gjuhës, ngjashëm me rigjuhën e Orwellit te “1984”, në diskursin “feminist” të Partisë së Punës së Shqipërisë duket se çlirimi i gruas nuk është çlirim nga, por çlirim për: çlirim për të kontribuar në çdo lloj pune fizike, mendore dhe ideologjike për ndërtimin e socializmit. Heqja e barrës së traditës nga shpatullat e gruas, nuk nënkuptonte nxitjen e saj për të zbuluar dhe plotësuar veten në një botë pa kufij të moralit tradicional patriarkal dhe diskriminimit gjinor, por shfuqizimin e traditës patriarkale në dobi të ideologjisë së socializmit, kalimin nga diskriminimi gjinor, në diskriminim politik, shndërrimin në një lloj agjenti penetrues në hallkën e familjes, por pa prishur strukturën, thjesht duke zhvendosur Pater Familian me Partinë. Pikat e tjera të politikës propagandistike janë të ngjashme dhe e shohin gjithaq gruan në rolet e saj të parapërcaktuara gjinore, por, nga ana tjetër, sigurisht që i njohin asaj dhe një përmasë të rëndësishme në depërtimin e njësisë bazë shoqërore – familjes së ngushtë – sidomos për sa i takonte formimit të duhur të brezave të ardhshëm. Ju e keni një skemë kronologjike me të cilën keni ndërtuar veprën dhe unë do t’i përmbahem kësaj duke kaluar bashkë te politika që përvetëson trupin individual, duke e shndërruar atë në trup politik… Brenda çdo kapitulli ka një kronologji të brendshme. Në temën e tretë trajtojmë përmasën politike që i vishet gruas si qenie fizike dhe emocionale, duke i kërkuar të vetësakrifikohet në emër të atdheut. Në ligjërimin e raporteve të Komiteteve të Partisë në rrethe duket qartë se “çlirim” dhe “emancipim” në mendjen dhe retorikën e Sekretarit të Parë të Partisë dhe të kuadrove të kohës nënkuptojnë “tërheqjen e grave në punë prodhonjëse, shoqërore dhe forcimin e marrëdhënieve socialiste në familje”, duke ngulmuar më fort në nevojën e madhe që ka ekonomia rajonale dhe kombëtare për gruan si krah pune, fillimisht për rindërtimin e vendit, e më tej për ndërtimin e socializmit. Në Shqipërinë socialiste emancipimi i gruas shihej më shumë si “formë iluminizmi”, se sa si shkëputje e qartë nga e kaluara patriarkale. Në këtë mënyrë, identiteti i gruas nuk lidhej vetëm me punën, por më së shumti me vetëmohimin, që përfshinte dhe familjet e Partinë, duke formuar një trekëndësh solid, me paternalizimin dhe autoritetin që ndahej mes familjes dhe partisë-shtet. Sublimimi i sakrificës jetësore të grave u heroizua si masë kontrolli mbi trupin, i cili mund të shihet si mjet prodhimi nga njëra anë dhe riprodhimë më anë tjetër. Mes pikave më të rëndësishme, është edhe gruaja si riprodhuese. Nëse nuk jemi nëna nuk kemi të njëjtën vlerë në shoqëri. Në këtë periudhë ka nëna heroina, nëna që fitojnë një lopë nëse bëjnë shumë fëmijë dhe beqarë të duhet të paguajnë më shumë taksa. Paraqitja simbolike e grave si nëna dhe më tej, nëpërmjet shëmbëlltyrave, si nëna të Atdheut, është veçori e modernisë politike, veçse e shpënë në skaj prej regjimeve komuniste. Gjatë viteve të industrializimit, trupi i gruas nis të shihet mirëfilli në funksionin e vet biologjik, pra si mjet i shtimit të popullsisë. Glorifikimi nëpërmjet akordimit të dekoratave apo propagandës në shtypin e kohës, sikur e barazoi “prodhimin” me “riprodhimin”, apo “normën e punës” me “fëmijën”. Në një moment kemi një politikë e cila e ndalon abortin, në tjetrin një Parti e cila të detyron të abortosh për të përmbushur planet (siç kemi sjellë raste në botim); kontrolli mbi trupin e gruas nuk mbetet në dorë të grave. Është kjo një hallkë e shoqërisë zinxhirin e të cilit ne e tërheqim ende sot, kur na thonë: “Bëj një fëmijë se të iku koha”? Padyshim që ne sot bartim shumë nga tradita patriarkale (edhe e asaj periudhe por jo vetëm) në mënyrën se si i qasemi rolit të gruas në shoqëri dhe barrës së prekonceptimeve me bazë gjinore ndaj saj. A ishte ky libër edhe si një revoltë përkundër mënyrës se si shitej e vërteta në lidhje me feminizmin dhe lirisë së gruas në komunizëm? Botimi ynë, i cili pasoi një ekspozitë të realizuar në vitin 2021, synon të vërë në dukje, pa i shterruar ama disa tema, le të themi se është një ndërhyrje në një diskutim që më në fund është çelur. Më vjen mirë se është çelur nga gratë vetë dhe është momenti për të riparë të shkuarën në mënyrë gjakftohtë. Ne, në anën tonë, së pari, donim të vinim në dukje kontrastin mes feminizmit global dhe emancipimit të gruas në Shqipëri që prej fundit të Luftës II Botërore, deri në fund të periudhës diktatoriale. Së dyti, të lëvizim nga rrënjët që ka zënë miti i rremë, kryesisht te të rinjtë e lindur pas vitit 1992, përfundimit zyrtar të Diktaturës së Proletariatit në Shqipëri, se realizmi socialist në Shqipëri aplikoi politika të dedikuara gjinore, të orientuara drejt çlirimit të gruas si individ, ide e përsëritur edhe bashkëshortja e ish-diktatorit, Nexhmije Hoxha, në një nga intervistat e fundit të saj. U çlirua gruaja apo jo? Mendoj se gruaja nuk është çliruar ende. Si e keni parë debatin e fundit të 8 marsit në rrjetet sociale? 8 marsi këtë vit kishte kryefjalë aktoren Elia Zaharia… dikur fletërrufe, sot kartolina mbështetjeje ose raporte – peticione nga shokët e teatrit… kanë ikur qarkoret komuniste dhe kanë plasur komentet në rrjetet sociale… Nuk ndiej se duhet të komentoj dinamikat familjare të të tjerëve, ama dëshiroj të sjell një koment nga rrjetet sociale të aktorit Neritan Liçaj: “Të bëhesh i ndjeshëm ndaj kolegut ka logjikë sepse duke i dalë në krah të ngjashmit, në një llojë mënyre ke dalë edhe për veten tënde. Po kur të ngjashmëve tuaj, ju vunë prangat dhe u plasën nëpër biruca si të ishin kriminelë e banditë, si fare! Zerro ndjeshmëri?! U prish Teatri kombëtar, tempull i artit, u rrasën në biruca pa asnjë faj njerëz dhe kolegë tuaj! Asnjë peticion,ose të paktën telefonatë "o Ner, a je mirë"?! U lebetit Shqipëria dhe Europa për trajtimin që iu bë artistëve, kolegëve tuaj dhe gjithë atyre që i dolën përpara një të keqeje publike, e jo një ndodhie personale (që dhe kjo personalja ka rëndësi, nuk them)!” Mendoj se ky do të ishte një tjetër diskutim, i cili më shumë lidhet me marrëdhënien që individët kanë me rrjetet dixhitale dhe nevojën e vijueshme për reality show. Faleminderit Anna Shkreli!

Nga Luela Myftari

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Sali Bollati, 81 vjeç rrëfen krimet greke në familjen e tij Çame

“Revolucionarët” e ’67-ës

EKSKLUZIVE/ Spiunët e televizionit

Këpucët e bardha të dasmës dhe letra dashurie

“Gutenbergu i shqipes”

Kur të prish punë Ismail Qemali

Artikujt më të lexuar

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Përtej Zvërnecit

Gjergj Luca, kryeoligarku i Shkrimsit, rebeli që grisi diplomën për t’u bërë biznesmen

Vajzat e humbura

Lufta me Bulevardin

JETA E NATËS NË VITET ’90, NGA DISKO ALBANIA DHE MARIKAJ TE BUZUKËT E PARTYT RAVE

Gjiri i Kakomesë, “Bukuroshja” e braktisur bëhet gati për TURIZËM

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?