Sali Bollati, 81 vjeç rrëfen krimet greke në familjen e tij Çame

Varshavë, 1945 Bashkë, në turma, me dhembje në krahë, me shpresë për të jetuar një ditë më shumë, njerëz që nuk dorëzohen, ecin luten, ecin, psherëtijnë nga më e thella zgavër e gjoksit, aq sa i ka mbet brinjëve ajër për të nxjerë dhe frymë për të marrë. Të gjallë që braktisin të dashurit të vdekur, pa jetë i lënë pas, fëmijë që nuk e dinë kur do kthehen më në shtëpi e të vegjël që janë lodhur së thëni: KU JE JE O MA? Gaza, 2025 Rresht për dy, me dhembje në trup, me shpresë për të vdekur një ditë e më parë, njerëz që nuk dorëzohen dot, ecin luten, ecin, psherëtijnë nga më e thella zgavër e gjoksit, aq sa i ka mbet brinjëve vrer për të nxjerë e frymë për të marrë. Të gjallë që braktisin të dashurit nën rrënoja, pa frymë i lënë pas, fëmijë që nuk e dinë kur do kthehen më në shtëpi e të vegjël që janë lodhur së pyeturi: KU JE O BA? Çamëri, 27 qershor 1944 Rresht për një, me dhembje në trup e shpirt, me shpresë për t’u ringritur edhe një ditë, njerëz që nuk dorëzohen, ecin luten, zvarriten, psherëtijnë nga më e thella zgavër e gjoksit, aq sa i ka mbet brinjëve frymë për të treguar ç’panë sitë. Të gjallë që braktisin të dashurit pa i bërë një varr, fëmijë që nuk e dinë nëse do të kthehen më në shtëpi e të vegjël që s’kanë më fuqi të pyesin: KU JE O ZOT? Nuk kanë më fuqi, nuk kanë ngrënë bukë, kanë ecur ditë të tëra. Ai quhet Sali Bollati, 7 vjeç. Po vjen për në Shqipëri. Pa nënë, pa baba, pa gjysh e gjyshe. Dy vëllezër një më i madh e një më i vogël, edhe një motër 2 vjeç, i kanë vdekur edhe ata. Në turmën e njerëzve që kërkojnë paqe përtej vijës së kufirit është edhe Makbule Prronjo, një bebe disamuajshe. Atë e mban në krahë e ëma. Ka shpëtuar edhe ajo. Jo si Sanije Bollati që e dogjën të gjallë, atë dhe fëmijën gjashtë muajshe. Në atë turmë ato ditë ishin edhe gjyshet e mia, Jaze Meta, bashkëmoshatare me Sali Bollatin, Halide Mergjyshi, 16 vjeç, fqinj me të. Në atë turmë, që më 27 qershor 1944 lanë pas shtëpitë që me gjasë dyert nuk do t’ia hapnin dot më. Shqipëri, qershor 2025 Sali Bollati e Makbule Prronjo janë bashkë. Do t’i bashkonin zemrat, rrugëtimin e jetës dhe historitë. Nga ajo turmë ku ishin të vegjël, njëri 7 vjeç e tjetra e tjetra 7 muajshe, janë sërish bashkë pas 81 vjetësh. Kanë ardhur nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, tani gjyshër që rikujtojnë fëmijët që u rritën me imazhet dhe kujtimet e një gjenocidi. Unë do t’i takoj ata, bashkë do të shkojmë edhe në kufi, atje tej Sarandës, më 27 qershor, në kufirin që dikur vinin si të mbijetuarit e një lufte që politika greke e asaj kohe i dogji, i vrau, i masakroi, i bastisi, i përzuri. Nuk takoj dot gjyshet e mia, vajzat që bashkë me Sali e Makbule Bollatin ato ditë kërkonin vetëm paqe. Po përmes tyre takoj vështrimin e atyre fëmijëve, që ato ditë kalonin kufirin bashkë për t’u ringritur e për të ndërtuar një jetë të re. Thonë se sytë nuk ndryshojnë gjatë jetës. Dhe besoj sot, se sytë e atyre fëmijëve që kërkojnë një pikë ujë në botën që gëlon mes luftrash e konfliktesh nuk ndryshojnë as nga sytë e gjysheve të mia, as nga sytë e Sali Bollatit, që humbi gjithë familjen atë qershor. Gjyshet e mia, për të cilat më merr malli shumë do t’i takoj këtë qershor përmes syve që panë të njëjtat masakra, që ndjen të njëjtën dhimbje, ata sy që me gjuhën e zemrës do të ma tregojnë sërish historinë, këtë histori që dua unë t’ua tregoj sot juve, lexuesve të NewsBomb… Ishin pesë fëmijë të lumtur deri atë qershor. Një familje e madhe që u shua në pak ditë. Dy gjyshërit, prindërit dhe tre fëmijë të vrarë, tre ditë masakra. Kjo është historia e Sali Bollatit, një të mbijetuari nga gjenocidi në Çamëri, 81 vjet më parë. E gjeti gjyshin të vrarë në oborr, e kishin tërhequr zvarë nëpër shkallë. Babain ia vranë te shkolla ku ishin mbledhur burrat e Paramithisë. Nëna ishte duke u falur për shpirtin e atyre që u vranë padrejtësisht, kur edhe atë e vranë. Dhe ai mbeti vetëm, pa prindër. Pesë fëmijët e familjes Bollati, më e vogla vetëm 2 vjeç mbetën vetëm… Duket si një histori që përsëritet diku në një cep tjetër të botës, ku ka luftë. Një fëmijë i mbetur vetëm, që kërkon prindërit, kërkon paqe, kërkon bukë, lutet e qan, lutet dhe ecën. Burra të varur në çengel (vdekja e babait) Kështu më tregonte edhe gjyshja ime për masakrat e atyre ditëve. E dija që burrat i masakruan te shkolla në Paramithi. I kishin thënë se do të bënin një mbledhje me burrat. E si në një kurth të mirëmenduar, I varën të gjithë në çengel. I kanë zbuluar gratë kur shkonin t’i çonin ushqim. Shumica të varur aty, te shkolla. Kështu m’a tregonte mua gjyshja. Kështu më tha edhe Ruko Sako, një zonjë që e takova pak ditë më parë në përpjekje për të regjistruar dëshmitë atyre ditëve të qershorit 1944. Ajo më tregon se ashtu të varur në çengela i pa edhe vjehrra e saj, burrat e Paramithisë. E dija që këtë do të ma thonte edhe Sali Bollati. Tre rrëfime që më konfirmonin të njëjtën gjë, atë që e kisha një histori të dëgjuar disa herë në jetë. Veçse vështirë të besoje se para meje do të ishte një fëmijë që e kishte humbur të atin kështu… Kisha lënë një takim me Sali Bollatin, që vinte nga Amerika. Me siguri edhe ai do të ma konfirmonte, të njëjtin rrëfim të gjyshes sime. Burrat varur në çengel, te shkolla, në Paramithi… Zvarë nga shtëpia edhe i pajetë (vdekja e gjyshit) “Gjyshërit dhe ndonjë të ri që refuzonte të shkonte me ushtarët grekë i tërhiqnin nëpër shkallë. I pushkatonin dhe i nxirrnin në oborr trupat e pajetë, që të ishin shembuj edhe për familjet e tjera, që ndoshta refuzonin të shkonin me ta, t’u dorëzonim florinjtë apo të dilnim nga shtëpitë. Kështu bënë me vëllanë tim 21 vjeç që e lashë në ato shkallë. Kështu kanë bërë me gjyshin e Sali Bollatit”, më thonte gjyshja ime Halide Mergjyshi. Këtë histori e kam dëgjuar disa herë. E emri i familjes Bollati ishte një nga ato që e kisha dëgjuar shpesh. Familja e Lile Rustemit nga Sullashi, e përbërë prej 16 vetash në shumicë fëmijë, zhduket krejtësisht pa shpëtuar as edhe një. Historitë e këtyre dy familjeve i kisha dëgjuar më shpesh. Të gjithë të mbijetuarit më thonin se ajo që i ndodhi Bollatëve ishte e tmerrshme. Se brenda tre ditëve vranë gjyshin e shtëpisë, babin, nënën, 2 fëmijë vdiqën nga uria në Çamëri, e një tjetër e pushtkatuan. Ata dy fëmijë që mbijetuan përfunduar në azil. Kjo ishte historia që më tregonte gjyshja ime që Bollatët i kishte pasur dikur komshinj. Kishte kaluar fëmijërinë me Sali Bollatin, ndonëse ishte pak më e madhe se ai kur ndodhi gjëma. Ditët e masakrave në Paramithi, kishin qëndruar në shtëpinë e saj dhe në një tjetër shtëpi të madhe. Fëmijët e mbetur pa prindër, ato ditë kishin shkuar te Mergjyshenjtë, te familja e gjyshes sime. Gjyshja ime Halide Mergjyshi e rrrëfente shpesh këtë histori. Ndërsa unë mendoja jetimin e mbijetuar nga masakrat teksa përpiqej të rindërtonte jetën edhe në shtëpinë e fëmijës, në jetimoren ku përfundoi në Tiranë. Fëmijën e mbetur ditën e tretë të masakrave edhe pa nënën, edhe pa babën, edhe pa gjyshërit. Nënën ma vranë te xhamia teksa falej “Dëgjuam në ora 4 - 5 të mëngjesit që filluan ulërimat në shtëpitë ngjitur. Kishin hyrë zervistët, ushtarët e Zervës dhe vrisnin njerëz. Me vrap kemi dalë nga shtëpia. Na ka nxjerrë nëna e baba. Të shkonim te daja. Mëngjes, reth orës 7, ishim te daja, kur trokitën në derë dhe na morën babin. Zervistët kishin mbërritur aty. Na thanë që janë mbledhur burrat e Çamërisë te shkolla për të kuvenduar për të marr vendime, ndaj duhet të shkonte edhe babi im. Iku im atë. Aty ma vranë, te shkolla bashkë me burrat e tjerë. Duke qenë se edhe te shtëpia e dajës na gjetën, menduam të ktheheshim në shtëpinë tonë. Kur arritëm aty nëna sheh në oborr një trup. Ulëriti e na tha të hynim brenda. Ishte gjyshi. E kishin tërhequr zvarë nëpër shkallë dhe e kishin lënë të pajetë në oborr, ta shihnim sa të hynim në shtëpi. Nuk qëndruam gjatë edhe në shtëpi se ishte e pasigurt situata edhe aty. Mund të vinin e të na gjenin prapë. Nëna që kishte studiuar në Medrese, na tha të niseshim për aty. Vëllai i madh, u nis para, tha që do shkonte të kontrollonte hallën dhe djalin e saj, bashkëmoshatar, të pandashëm ishin ata. Ne katër fëmijë me nënën u nisëm drejt Medresesë. Me siguri nuk do të vrisnin njerëz aty. Po, edhe aty na gjetën. Na nxorën përjashta në oborr për të na pushkatuar. Tek dera e madhe e oborrit pranë mitralozit të ngrehur, qëndronte një ushtar zervist. Nëna e shkretë na mblodhi rreth vetes dhe nisi t’i lutej Zotit për mëshirë, të falej, të këndonte diçka nga KURANI. Faktikisht, gjatë lutjes arriti një zervist tjetër dhe e urdhëroi atë që ta ngrinte mitralozin për në një vend tjetër. Nëna po falej a po këndonte disa këngë për të nderuar kujtimin e të vdekurve, kur erdhën dhe e tërhoqën zvarë. Iu lut të më merrte mua, por nuk e lanë të merrte asnjë fëmijë as mua 7 vjeç e as motrën Makbulen, më të voglën që ishte vetëm 2 vjeç. Nxorri një foto nga gjiri dhe ma dha ta ruaj. Iku nëna, ne mbetëm vetëm katër fëmijë. Gjysmë ore më vonë na lajmëruan që nënën e kishin çuar në xhami, te xhamia e Bollatëve dhe aty e kishin vrarë. Ajo ishte 36 vjeç…”, tregon Sali Bollati për nënën, e heshtja bëhet pak më e gjatë. Kujtohet për fëmijën e vogël që kishte mbetur jetim e që qante me një fotografi në dorë... Pesë fëmijë ngelën vetëm… katër… Vëllai i madh që ishte nisur te halla nuk dukej, madje ndoshta as nuk dinte ku ta kërkonte familjen. Te daja nga ku ishin ndarë, te shtëpia e tyre apo… Sali Bollati ishte 7 vjeç atë ditë që me fotografinë që i dha nëna qëndronte përballë dy motrave dhe vëllait të vogël. “Qerimeja ishte 9 vjeç, unë isha 7 vjeç me foton në dorë, vëllai i vogël Faruku sapo kishte bërë 5 vjeç dhe Makbulja 2 vjeç mbetëm aty. Derisa na thanë se te shtëpia e Mergjyshenjve janë mbledhur fëmijët që kanë ngelur jetimë. Vetëm aty mund të haje ndonjë kothere bukë. Që ta dish, Mergjyshenjtë kishin shtëpi të mëdha”, më thotë Sali Bollati që ende nuk e di që gjyshja ime është Halide Mergjyshi, por si për të më shpjeguar se atë kohë pak vende kishte ku gratë dhe fëmijët mund të mblidheshin në një vend të madh të prisnin ndonjë lajm. Vëllai i madh 13-vjeçar Ferhati që ishte larguar me vrap për në shtëpinë e halla Shazos për të qenë si gjithmonë me kushëririn dhe bashkëmoshatarin e tij, Avniun, ishte vrarë i fshehur në një kaçube. Ky ishte një nga lajmet që priti po ato ditë. Prisnin edhe burrat, që nuk dukeshin gjëkundi. Të iknin nga sytë këmbët apo të prisnin vdekjen të vinte t’i merrte? Çdo ditë vdisnin fëmijë nga uria! “Qerimeja ishte 9 vjeç, unë isha 7 vjeç me foton në dorë, vëllai i vogël Faruku sapo kishte bërë 5 vjeç dhe Makbulja 2 vjeç”, përsëriste Sali Bollati. “Ishim te Mergjyshenjtë. Aty çdo ditë vdisnin fëmijë nga uria. Nuk dilnim dot të siguronim ushqim. Të vetmet ndihma që na vinin aty ishin nga miqtë tanë. Ata ishin fqinjët, çamë ortodoksë, grekë ortodoksë. Me fqinjët kemi bashkëjetuar. Ata na ndihmonin që ne mbijetuam atë kohë. Aq sa mundëm të mbeteshim gjallë. Aty më vdiq edhe gjyshja. Aty vdiq Faruku 5 vjeç, u tret… Edhe Makbulja 2 vjeç aty vdiq. Ngela vetëm unë dhe Qerimeja. Gjithë familja ishte shuar, vetëm unë dhe Qerimeja mbetëm. Ajo 9 vjeç, Unë 7. Nga 9 veta në familje, gjyshërit kishin vdekur, prindërit po ashtu, dy fëmijë u shuan nga uria, tjetri ishte vrarë në rrugë. Ngelëm vetëm ne të dy, fëmijë… erdhën disa ushtarë anglezë që na liruan që ne të niseshim drejt kufirit me Shqipërinë”. S’kam varre ku t’i qaj ! Kanë kaluar 81 vjet pas gjenocidit. Ai vjen nga New York-u. Është veshur mirë, bashkëshortja e tij Makbule Pronjo Bollati është kujdesur që së bashku të duken se kanë kaluar një jetë të bukur dhe se po i marrin më të mirat kësaj bote që nuk u tregua e drejtë me ta si fëmijë. Sot, e shoh si gjysh që buzëqesh e më thotë: “Më vranë gjithë familjen, më nxorrën nga shtëpia. S’kam varre ku t’i qaj… vajtova për ta në një jetimore në Tiranë; dhe dola, u bëra i fortë. Shita cigare, u përpoqa të ndërtoja jetën. Dola nga jetimorja, dola pastaj edhe nga Shqipëria. Jam ai jetimi që shkoi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, punova edhe aty, madje në bashkinë e New York-ut. Aty familja ime rritej dhe krenarisht mbaj emrin Sali Bollati ende; edhe kur shkoj në Çamëri. Dua të dëshmoj… sepse vazhdoj të kërkoj varret ku t’i qaj, ku t’i nderoj ata të parët e mi, prindërit, vëllezërit e motrën…”. Por Sali Bollati më tregon me fjalë të thjeshta për vizitën e tij të parë në Çamëri, si shtetas amerikan. “Në vizitën e parë, pas 66 vjetësh, më 2010 në vendlindjen time Paramithi, nuk gjeta asnjë varrezë tonën, meqenëse ishin shembur të 9 xhamijat bashkë me varrezat qindravjeçare të tyre. Në të gjithë Çamërinë pas masakrave të tmerrshme u vranë dhe pushkatuan mbi 2900 njerëz të pafajshëm, kryesisht fëmijë e pleq, ndërsa rrugës së dimrit për në Shqipëri vdiqën edhe mbi 2000 të tjerë, këta janë varrosur në Plloçë. Pra nga rreth 30000 njerëz, mbi 5000 humbën jetën ose mbi 16% e popullsisë çame. Shtëpia jonë ngjitur me kullën mesjetare të Bollatatëve ndodhet në krye të Paramithisë dhe sot është transformuar në Muze. Para pak ditësh, Paramithia online, kanali i tyre zyrtar e publikonte kullën e familjes time të nderuar… kullën e atyre që nuk i nderoj dot”… Gjyshërit çamë… Pasi Sali Bollati më ka treguar si e humbi familjen, pasi unë kam regjistruar rrëfimin, është detyra ime të preazntohem. I them që jam mbesa e Halide Mergjyshit. “Kemi qëndruar te shtëpia e Mergjyshenjve, kur m’i vranë prindrit dhe ngelëm vetëm ne fëmijët, shpirti i ndrittë gjyshes. Edhe ajo ishte fëmijë atëherë. Kemi përjetuar frikë të madhe. Çdo ditë merrnim lajme të tmerrshme. Kanë qenë ditë të vështira, por ato ditë kemi qëndruar bashkë, ne fëmijët që mbetëm pa prindër”, më thotë dhe psherëtin. Për të ndryshuar situatën dhe për të ftuar në bisedë edhe bashkëshorten e tij i them: “Po, unë jam edhe mbesa e Jazes. Jeni takuar bashkë në Neë York. Gjyshja ime nga Grigohori, ajo nga nga mami jetoi vitet e fundit aty në Neë York, 5 minuta larg nga ju. Dhe më ka thënë që bëheshit bashkë në festa e darka. Sidomos në përvjetore e festa ku shqiptarët bëhen bashkë. Më ka treguar se jeni takuar disa herë”. Pohojnë me kokë dhe qeshin të dy. Bota është e vogël, përtej oqeanit, ata, fëmijët që i kishin mbijetuar masakrave kishin rindërtuar jetën e rrisnin mbesat me këto histori të trishta fëmijërie. Ata fëmijët që kishin përtypur dhembje të mëdha, që mund të jetonin në çdo cep të botës, nuk mundënin vetëm aty në Çamërinë e tyre të çelnin derën e shtëpisë që lanë pas. Po bota është e vogël, nga Çamëria, në Shqipëri, nga jetimorja në zyrën e bashkisë së Neë York-ut, e nga aty këtë qershor të gjithë bashkë në varrezat e Kllogjerit. Bota, po ështe e vogël, kur flet gjuha e zemrës…

Sali Bollati, 81 vjeç rrëfen krimet greke në familjen e tij Çame

Nga Luela Myftari

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Lufta me Bulevardin

“ALBANIAN FILES”: 4 çështjet e debatueshme

Vajzat e humbura

Librazhdi, qyteti që nuk njihni, me bujtina dhe aventura që ju lënë pa mend

Mariglen Disha, njeriu pas vizionit të ri për Librazhdin!

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

Artikujt më të lexuar

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Përtej Zvërnecit

Gjergj Luca, kryeoligarku i Shkrimsit, rebeli që grisi diplomën për t’u bërë biznesmen

Vajzat e humbura

Lufta me Bulevardin

Gjiri i Kakomesë, “Bukuroshja” e braktisur bëhet gati për TURIZËM

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?

Sali Bollati, 81 vjeç rrëfen krimet greke në familjen e tij Çame

Nga Luela Myftari

Mbështetni autorët dhe abonohuni në përmbajtje

Shkarko

Zblloko Artikullin

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Artikujt më të lexuar

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?