“Gutenbergu i shqipes”

Njihet më së shumti si një nga rilindasit. Ndonëse ka pak studime për të, shumëkujt mund t’i vijë në mendje emri i Jani Vretos si emër rruge, apo shkolle. Albanologu Robert Elsie e ka quajtur “Gutenbergu i shqipes”, sepse që kur Jani Vretoja jetëzoi një shtypshkronjë në Bukuresht në vitin 1886, menjëherë iu përvesh punës për botimin e veprave të personaliteteve dhe intelektualëve shqiptarë të kohës. Që vitin e parë të funksionimit u botuan 10 tituj, si: “Vjersha për mësonjëtoret të para”, “Istori e përgjithëshme për mësonjëtoret të para”, “Këndonjëtoreja”, të Naim Frashërit, mes tyre dhe veprat e vetë Vretos. Botoi e ribotoi vepra të Sami dhe Naim Frashërit, mblodhi dhe përgatiti për botim me aparat kritik dhe shpjegime “Ervehenë” e Muhamet Kyçykut, si dhe riprodhoi vazhdimisht titujt ekzistues, sidomos librat që përdoreshin për mësimin e gjuhës dhe në gjuhën shqipe. Por, kush ishte Jani Vreto dhe pse zgjodha që këtë shkrim të parë të vitit 2025 t’ia dedikoj kësaj figure?

Joshjen e pata nga një botim i Drejtorisë së Përgjithshme të Arkivave. Sokol Çunga botoi në fund të vitit një letërkëmbim të Jani Vretos dhe Sotir Koleas. S’do mend që më intrigon ideja të lexoj çfarë mendimesh shkëmbenin dy nga mendjet e ndritura të Shqipërisë, ndonëse kur lexoj jetëshkrimin e tij më vjen ndër mend një këngë që ne shqiptarët e këndojmë edhe në dasma: “Koka në Stamboll e trupi në Janinë”, sepse rrugëtimi i tij ka qenë vërtet i tillë. Dua gjithësesi të besoj se mendjen e ka pasur gjithnjë te shqiptarët dhe gjuha shqipe.