Shqiptarët “spiunë” të historisë polake të shekullit të 18-të

Dragomanët ishin përkthyes dhe udhërrëfyes zyrtarë që siguronin komunkimin midis vendeve  të Lindjes së Mesme që flisnin turqisht, arabisht dhe persisht me ambasadat, konsullatat, zëvendëskonsullatat dhe postet tregtare evropiane. Një dragoman duhej të kishte njohuri të gjuhëve arabe, persiane, turke dhe evropiane. Në Perandorinë Osmane, dragomanët ishin kryesisht anëtarë të komuniteteve të krishtera që ishin nën dominimin osman, të cilët zotëronin aftësi të konsiderueshme shumëgjuhëshe, sepse komunitetet tregtare bënin biznes të konsiderueshëm në tregjet e Detit Mesdhe, Detit të Zi, Oqeanit Atlantik  dhe Oqeanit Indian. Dragomanët ishin të njerëz të shuar për njohuritë që zotëronin rreth kulturës islame në të gjithë  Evropën Perëndimore gjatë shekujve XVII dhe XVIII. Mes tyre kishte shumë dargomanë me orgjinë shqiptare, ku spikasin vëllëzërit Kruta që e ushtruan aktivitetin e tyre diplomatik në Poloni.

Shekulli XVIII dhe filllimi i shekullit XIX konsiston me fillimin e zhvillimit të komuniteteve tregtare në Ballkan që marrin përsipër të zhvillojnë tregtinë midis Perandorisë Osmane dhe Perandorisë së Shenjtë Austriake me qendër në Vjenë, pjesë e së cilës ishin edhe disa territore polake. Në kontaktet e saj me popullsitë e Ballkanit, fill pas Paqes së Karlovacitnë më 26 janar 1699, Perandoria e Shenjtë Austriake do të shikonte me shumë interes popullsinë shqiptare dhe zhvillimin e saj kulturor. Interesi i Perandorisë së Shenjtë Austriake në kufirin e veriut të Shqipërisë, e kishte origjinën e vet në kultusprotektorat-protektorati fetar i perandorëve habsburgë mbi katolikët e veriut të Shqipërisë. Herët që më 1615, me Traktatin e Vjenës, Perandori i Shenjtë Romak fitoi të drejtën të kujdesej për mirëqenien e popullsisë katolike të Perandorisë Otomane. Ndërsa teoritikisht kjo e drejtë nuk ishte e kufizuar vetëm në Veriun e Shqipërisë. Afërsia e këtij rajoni me zotërimet e habsburgëve dhe protektorati i ngjashëm fetar i Francës në Perandorinë Otomane i bëri kufijtë veriorë precedentë të formuar mirë të interesit të habsburgëve në Shqipëri.^[1]

Përsa u përket marrëdhënieve tregtare midis trevave shqiptare dhe atyre të Evropës Qendrore, ato do të zhvilloheshin në kontaktet me Perandorinë e Shenjtë Austriake, përmes qendrave urbane që shtriheshin në kryqëzimet e rrugëve midis krahinave të Epirit dhe Maqedonisë në territoret shqiptare. Mbarimi i luftërave austro-turke më 1689 dhe nënshkrimi i traktateve të paqes fill pas tyre sollën jo vetëm shmangien e një pushtimi të përhershëm të Europës nëpërmjet inkursioneve të vazhdueshme otomane, por promovuan një periudhë relativisht paqësore midis Portës së Lartë dhe fuqive europiane. Një zhvillim të madh mori në këto kohë edhe tregtia, në funksion të së cilës u zhvilluan edhe disa qendra të rëndësishme urbane dhe tregtare në Ballkan. Një qendër e tillë ka qenë Voskopoja, që arriti lulëzimin e saj në vitet 1669-1769, aq sa shpeshherë quhet edhe shekulli i Voskopojës.