KUR KOÇO DEVOLE E CEKJA NA RRËFENIN ËNDRRAT E SHQIPTARËVE

Programi festiv i vitit të ri 1987. Argëtim, por edhe politikë. Ideologjia e një pushteti që edhe pse në grahmat e fundit, thurrje planet disavjeçare të zhvillimit. Nata e ndërrimit të viteve dikur i mblidhte të gjithë rreth tryezës familjare, por zëri që i fliste shqiptarëve një herë e një kohë ishte ai i Radio Televizionit Shqiptar, i vetmi. Të gjithë artistët më në zë përgatiteshin për të sjellë më të mirën në ekran. Angazhoheshin kuadro të tëra që të shkruanin tekstet, të përzgjidheshin njerëzit që do të interpretonin, por edhe pionierët e vegjël që do t’i bashkoheshin artistëve të mëdhenj. Unë jam një nga ato vajza që jam rritur me Koço Devolen e Zef Dedën, me parodistët e Vlorës apo një trupë artistike fantastike që vinte përmes ekranit nga Shkodra. Mbaj mend që disa materiale i mësoja përmendësh, që ditët e para të rikthimit në shkollë t’i interpretoja përpara klasës. Mirëpo, në shtëpinë e gjyshes sime me ironi para se të mbyllej ekrani kishte një shprehje: PARTI ENVER, JEMI GATI KURDOHERË! Më vonë, kur u rrita më shpjeguan se kjo ishte shprehja që mbyllte thuajse spektaklet e dikurshme, e ishin kryesisht pionerët ata që e artikulonin. Ndaj këtë vit vendosa të hap një nga ato skaletat e dikurshme të spektakleve të fundvitit. Dhe veçova mes shumë syresh, disa që kishin dy emra të njohur të humorit, dy emra me të cilët kam qeshur, qesh, imitoj, kam ëndërruar e vijoj t’i dua përtej ikjes fizike. Fati i artistit them shpesh, sidomos i artistëve që në memorien kolektive kanë lënë një pasuri materialesh. Fati i artistëve është ai i pavdekshmërisë. Ndaj ndava më vete një material ku në skenë do të luheshin aktet nga Koço Devole e Zef Deda. Porti i Durrësit gati në 2013 E bindur për natyrën politike e ideologjike të tekstit, nuk mendoj se zbulova shumë, por zbulova mes ëndrrave të shqiptarëve, të një vendi të izoluar dëshirën për porte. Porti i Durrësit do të jetë fantastik në vitin 2013 premtonte shfaqja ideologjike e kohës, aq krenarisht për një vepër që do t’i shërbejë brezave. Në fakt, porti i Durrësit, marina e Vlorës janë po aq premtime jo më në spektaklin e Vitit të Ri, por në fushata elektorale. 2026 po vjen dhe porti i spektakleve dikur edhe është një projekt në letër. Nga dokumenti që më rrëfen një pjesë të skaletës së spektaklit të përgatitur për ndërrimin e viteve 1986-1987 gjej këtë pasazh: “More vesh gjë ti Koço? - I thotë Meti, një nga personazhet që luan vitin 1989 - Unë kam ardhur, sepse më ftuan disa prindër të këtyre pionerëve të Enverit ato kanë tejkaluar planet dhe punojnë për llogari të vitit 1989 … (Nga pika nr.2 dëgjohet një zë). (Menia) 1991 - Ho, ju, atje, ç'keni që ngrindeni? Unë jam viti 1991... Kam ardhur se me mua festojnë disa minatorë që punojnë për llogari të vitit 1991 . (Nga pika nr.3 dëgjohet një tjetër zë). Është (Agroni) që interpreton vitin 2013 - Kush po mburret aty? Unë jam viti 2013... Kam ardhur se mua më festojnë në portin Detar të Durrësit "Enver Hoxha" – ata që e kanë bërë natë ditë dhe jetojnë në shekullin 21” . Ëndrrat e shqiptarëve, planet e projektet me emrin e Enverit vijonin edhe në ndërrimin e viteve 1986-1987. Duket e çuditshme për një vend që jetonte në grahmat e fundit të komunizmit. Enver Hoxha kishte qenë aq i pranishëm në projektet e tyre sa edhe në shekullin 21 planet afatgjata…për portin e Durrësit mbanin emrin e tij. Mirëpo një nga fjalitë e bukura të këtij teksti është përfshirja e vargjeve e këngëve që me të njëjtin zell këndoheshin si në kulmin e këtij sitemi totalitar. Vargjet e atij fundviti “Mirëse vjen o Vit i Ri! Kemi ne Nënën Parti, jemi krenari e nderit Pionerët e Enverit. “Shënim: Ky tekst duhet kompozuar” , sugjerohet në skaletën e spektaklit. Pra nuk janë thjesht vargje që mund të recitohen. Ato duhen shoqëruar me muzikë. Disa vargje të tjera interesante janë “një bisedë në vargje me Vitin e Ri mes pionierëve e fatosëve” . I pari - Sa herë vjen ti, Vit i Ri, me Shqipërinë, në ballë të nderit rritemi ne, fëmijët, ne, pionierët e Enverit, na gjete ti ‘87 mes gëzimit dhe haresë” . Sigurisht, skaleta do të mbyllet sërish me vargjet: “Parti Enver, jemi gati kurdoherë ”. Artistët e skaletës dhe ironia Ka një moment kur ndoshta në tekst rreziku i ironisë mund të prekë lehtazi realitetin dhe ëndrrën e zhgjendërt në të cilën jeton Shqipëria e asaj kohe në natën e ndërrimit të viteve. Detaji i parë që më bën përshtypje në këto dokumente është një fjali e Koço Devoles që fton në skenë Zef Dedën, por në skenë hyn Sejfulla Myftari, ndërsa Devole i përgjigjet bashkëprezantueses se: “Ashtu është një punë ”. Nga ana tjetër teksa vitet hyjnë një nga një, me premtimet e tyre. I vetmi që mezi po vjen është 1987, atë që po presin të gjithë. 2013 vjen me portin e realizuar, një vit tjetër vjen me minatorët e lumtur, por vetëm 1987 nuk po vjen. Njëlloj siç presim edhe këtë 2026 që minatorët të na vijnë më të lumtur, e Porti i Durrësi të përfundojë, veçse jo me emrin Enver Hoxha. Artistët e skaletës, përfshirë këtu edhe Albert Verinë që të gjithë e njohim si Kapedani, me siguri atë kohë nuke e kanë besuar këtë plan afatgjatë të Partisë së Punës që po i ndjente krahët e dobësuar, por që ende nuk dorëzohej, po aq sa as e mendonin se Shqipëria e 2026 do ta gjente këtë skaletë televizive sa absurd, po aq edhe aktuale. Shkrimi i dytë Çfarë bënte shtëpia, e shihte katandia Shtëpia atë kohë zbukurohej për një motiv të vetëm, se do të vinin njerëz. Thuajse të gjitha amvisat fillonin gatimet me një vrull të jashtzakonshëm, si për të kapur normën në punë, po ashtu edhe në shtëpi. Rrallë zgjidhja ishte një festë në lokal, një prenotim në të vetmet restorante të qyteteve me muzikë live. Shtëpia duhej pastruar me themeli. Qilimat shkundeshin në çdo shtëpi. Një ditë që në mëngjes teta Moza, e pasdite Mirela. Po ta shihte nëna Vanthia nusen e Ferros që kishte dalë përpara asaj të vetës, në mbrëmje kjo do të ishte biseda e familjes. Kështu që shtëpia duhej të ishte akull përpara se të vinte mbrëmja e ndërrimit të viteve. Bredhi nuk ishte i Krishtlindjes, por i Vitit të Ri! Në Shqipërinë komuniste bredhi nuk lidhej me Krishtlindjen, por u “shkëput” nga kuptimi fetar dhe u kthye në një simbol të Vitit të Ri. Sepse që nga viti 1967 regjimi i Enver Hoxhës shpalli ateizmin zyrtar dhe ndaloi çdo praktikë fetare. Kështu që, shqiptarët nuk festonin Krishlindjen dhe bredhin nuk e vinin për arsyen që vijon ende sot ta vendosë e gjithë bota. Të gjitha festat fetare, përfshirë Krishtlindjet dhe Pashkët, u ndaluan dhe u zëvendësuan me festa laike, sidomos Vitin e Ri, që mori rolin simbolik të një feste të madhe familjare dhe shoqërore, ndaj edhe ne kur themi sot që do vendosim bredhin në shtëpi për ta zbukuruar, themi se do të vendosim pemën e Vitit të Ri. Ne sot pyesim: A e vure pemën e Vitit të Ri? Që në vitet ’60 u njoh si “Pema e Vitit të Ri” dhe zbukurohej në shkolla, institucione dhe familje, por gjithmonë pa asnjë simbol fetar. Zakonisht, zbukurohej me drita, yje të prera nga Letra me ngjyra ose të ngjyrosura vetë, lodra të thjeshta e kartolina. Në thelb, regjimi e ruajti pamjen e jashtme të festës (pema, dhuratat për fëmijë, atmosfera festive), por ia ndryshoi kuptimin, për ta përdorur si një mënyrë për të forcuar identitetin ateist dhe laicist të shtetit. Kështu, shumë shqiptarë që festonin bredhin në atë kohë, nuk kishin asnjë lidhje me Krishtlindjen si festë fetare. Dhe dhuratat jo domosdoshmërisht do të qëndronin poshtë bredhit për t’u hapur natën e ndërrimit të viteve. Pazaret duheshin bërë përpara Partia ishte siguruar që gjatë dhjetorit të gjitha fabrikat e prodhimit, tregtarët e dyqanet të furnizoheshin më shumë se zakonisht. Pazaret bëheshin pas datës 25 dhjetor e deri më 30 dhjetor, kur mungonte diçka e rëndësishme, sepse atëherë fillonte të ndjehej atmosfera festive në qytete dhe fshatra. Edhe pse mungesa ishte e madhe, njerëzit përpiqeshin të siguronin ushqime tradicionale për darkën e ndërrimit të viteve. Radhët dhe mungesat ishin të zakonshme, shumë produkte ishin me "lista" ose "mik". Në një dokument të Arkivit të Shtetit se “si i gjen Viti i Ri tregtarët shqiptarë” theksohet: “Nga ndërmarrjet tregtare janë marrë të gjitha masat për të siguruar fondet e mallrave nga ndërmarrjet prodhuese si dhe për të patur një treg të furnizuar mirë e me bollëk. Po të shikojmë të dhënat nga ndërmarrjet tregtare rezulton se për këtë vit do të hidhen në treg 12 për qind lojëra më shumë se vitin e kaluar dhe 8 përqind më shumë kartolina, gjë e cila do të plotësojë më mirë kërkesat konsumatore. Ndërmarjet tregtare do t’i çojnë këto produkte në 30 njësi për shitjen e lojnave” . Pra, imagjinoni një Shqipëri në të cilën ndonëse me sukses është rritur numri i lojërave për fëmijë, sërish ka vetëm 30 dyqane në vend ku mund t’i gjesh këto produkte të reja. Duket një realitet ku e ku i largët për Shqipërinë që sot ka koleksionet e fundit të lojrave në botë edhe këtu. Duhet zënë radhë për tavat e pjekjes Jo të gjithë kishin sobë elektrike apo me gaz, shumica përdornin furrat me dru ose sobat e ngrohjes me pllaka të sipërme që përdoreshin edhe për gatim. Por, për të pjekur bakllavanë, ëmbëlsirën e festës, apo ndonjë tavë të madhe me ushqimet që i duheshin tryezës për atë mbrëmje duhej edhe një sforcim më shumë. Amvisave që i duhej të hapnin petët një nga një, gjithë paraditen, i duheshin gjithashtu që të zinin apo prenotonin shumë më para radhën në furrat që atë kohë kishin më shumë punë e porosi se sa gjatë gjithë muajve të tjerë. Këtë e bënin edhe ato që shkonin në fabrika e punonin 8 orë për të plotësuar normën e partisë, e më pas atë të familjes e shoqërisë. Mishin dhe djathin te komshia Frigoriferët nuk ishin të përhapur në çdo familje, sidomos në zonat rurale. Prandaj, blerjet bëheshin herët që të ruheshin në ballkone, kapanone ose në natyrë, për shkak të motit të ftohtë. “Mbaj, mend që një herë kam ngrënë pa dashur djathin e fqinjës që ndodhej në frigoriferin e shtëpisë sime. Mendova se ishte i joni. Atë ditë më erdhi një shapkë kokës, që më la shenjë edhe për ditët e para të vitit tjetër” , më thotë mami dhe e kujton sa herë ul në tryezën e festës djath të bardhë dhie. Të tilla episode ishin të zakonshme në shtëpitë e shqiptarëve, të cilët shumë më vonë edhe kur unë isha fëmijë dhe kishin lindur mes ditëve të para të demokracisë mblidheshin bashkë në ndonjë familje që kishte televizor. Madje edhe kur kishin një televizor, fqinjët bëheshin bashkë për të parë ndonjë film, sepse vetëm një ose dy në lagje mund të kuptonin ndonjë fjalë italisht. Unë për vete kështu e kam mësuar italishte nga Sailor Moon që atë kohë na bënte bashkë me të tjerë fëmijë të lagjes në shtëpinë e hallës sime. E megjithëkëtë, festa e fundvitit ishte ndër të paktat momente kur lejohej një “shkëputje” nga rutina e propagandës, dhe shtëpitë mbusheshin me erën e ushqimeve dhe zërin e muzikës nga Radio Tirana. SHKRIMI I TRETË: NJË MOLLË E NJË BUZËKUQ, DHURATË PËR VITIN E RI! Në Shqipërinë komuniste, dhuratat për Vitin e Ri ishin të thjeshta, modeste dhe shpesh simbolike, për shkak të kushteve ekonomike dhe mungesës së prodhimeve të bollshme në treg. Megjithatë, ky ishte një nga momentet e pakta kur njerëzit ndiheshin të gëzuar dhe bëheshin përpjekje për të festuar. Dhuratat më tipike për Vitin e Ri në atë kohë ishin: Për fëmijët Lodra të prodhuara në vend – kukulla plastike, makina të vogla, ose lodra druri. Çokollata dhe karamelet ishin një luks për të vegjlit në komunizëm. Në shumicën e rasteve ato ishin të mbështjella bukur për këtë rast. Për të rinjtë Libra, të cilët shpesh dhuroheshin edhe për fëmijët, por për të rriturit ishte një zgjedhje e bukur. Që kur i blije mendoheshe për stilin e librit, por, sidomos për përmbajtjen edukative ose ideologjike që libri përmbante. Sepse ai duhet t’i fliste personazhit që e lexonte. Për të rriturit Rroba të reja – çorape, shall, dorashka, apo ndonjë bluzë e thjeshtë. Të kishe një golf për dhuratë për meshkujt, apo një fustan të qepur enkas për atë që merrte dhuratën ishte diçka e jashtëzakonshme, pasi dhuratat ishin kryesisht aksesor, jo veshje të plota. Për gjyshërit Portokalle dhe mandarina – fruta që nuk ishin gjithmonë të pranishme gjatë vitit, por vinin në fundvit si simbol i festës. Dhe me këtë rast i jepnin edhe tryezës së festës, por edhe të nesërmen kur nisnin vizitat nëpër fis, më shumë ngjyra dhe ndjesinë e bollëkut. Familjet e artistëve Ishin disi më kreativë. Ata shkëmbenin piktura ose punime dore - dhurata të bëra vetë në shtëpi ose në shkollë, sidomos nga fëmijët për prindërit, nga brezi i ri për ata që i kishin edukuar me art. Për nënpunësit Album fotografish ose kalendarë të rinj - shpesh me motive festive dhe mesazhe ideologjike. Maksimumi diçka që mund të vihej në tryezën e punës, ose një pajisje si makina llogaritëse që mund të përdorej edhe nga kolektivi i punës. Për mësuesit Mbaj mend që edhe kur unë isha në klasë të parë e shkoja në shkollë me përparëse, shamia ishte një nga dhuratat që i dërgohej më shpesh mësueseve. Një buzëkuq apo një trëndafil fallco ishte një dhuratë perfekte, dinjitoze dhe e respektueshme. Ata që jetonin në fshatra dërgonin edhe ndonjë vezë, kush kishte pula, e ndonjë mollë - kush kishte pemë. Pako e Vitit të Ri Fëmijët në shkolla shpesh merrnin “pako e Vitit të Ri” me lodra të vogla, fruta dhe ëmbëlsira, të shpërndara nga organizatat e pionierëve, ose nga vetë mësuesit. Kujt i ka qëlluar që të marrë një dhuratë të tillë, kryesisht ishin fëmijët e qyteteve të mëdha. Kjo ishte shumë më e rrallë në shkollat e veriut të vendit, apo në fshatrat e jugut. Zakonisht pakot e vitit të Ri për fëmijët ndaheshin nga Shtëpitë e Pionierit, në aktivitetin festiv të fundvitit për fëmijët. Ishin fëmijët më të dalluar të shkollave, ata që merrnin pakot, nuk arrinin të gjithë të merrnin lodra. Dhe këtu, në përzgjedhjen e listave, ndërhynte partia: sepse mund të kishte fëmijë të të deklasuarve e të internuarve që mund të kishin rezultate të mira, por ata, kurrë nuk mund të përfitonin nga lodrat e fundvitit. Një letër me shkrimin tënd Ajo që nuk mungonte thuajse asnjëherë ishte një kartolinë, apo një letër e shkruar me shkrim dore, e menduar bukur shpeshherë edhe me dedikime, një traditë e bukur që sot teknologjia e ka zhbërë, por një mundësi e mirë për t’u ulur e për të shkruar për njerëzit e zemrës. Puna me kartolinat fillonte në 15-ditëshin e dytë të vitit. Kartolinat u dërgoheshin mësuesve, shoqeve e shokëve në shkollë, e më së shumti familjarëve e farefisit. Ishte nje traditë e bukur kur postieri vinte në lagjen tënde për të shpërndarë postën. E kur të gjithë përpiqeshin të gjenin urimin më të bukur të shkruar. Të rriturit ishin më formalë në shkrimin e kartolinave, për një vit të shëndetshëm e të begatë. Fëmijët ishin më kreativë me poezi. Ja disa prej teksteve: Kur ora të bjerë 12 Qyteti drita të mos ketë Atëherë do të ngre një dolli e do tiu them Gëzuar Vitin e Ri! Sa ka deti peshk e ngjala, Aq herë të çoj të fala, Sado larg që unë të shkoj Edhe afër të mos jemi Unë përjetë nuk të harroj Dhe shoqërinë do të kemi! Fryu era nga përjashta, Tundi perdet e mëndafshta, Mos kujto se të harrova, Kartolinën ta dërgova. Gjelin kur ta pjekësh Kujdes mos ta djegësh Dhe kur ta kafshosh Mua të më kujtosh!

KUR KOÇO DEVOLE E CEKJA NA RRËFENIN ËNDRRAT E SHQIPTARËVE

Luela Myftari

Artikuj të ngjashëm Artikuj

DASHURITË E MIMOZËS APO MOZË DASHURIA?

MOZA ËSHTË TUTORI I VETËM I VETES

ENI JANI: ARTI SHITET SI LUKS I TEPRUAR NË KOHËN QË JETOJMË!

Suksesi i një viti! Aulon Naçi, një partiturë në ndërtim!

ALIS dhe NAN, balada që preku miliona shqiptarë

Richard Deacon, skulptori britanik: Si e pashë Tiranën me kullat e veta!

Artikujt më të lexuar

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Përtej Zvërnecit

Gjergj Luca, kryeoligarku i Shkrimsit, rebeli që grisi diplomën për t’u bërë biznesmen

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

Gjiri i Kakomesë, “Bukuroshja” e braktisur bëhet gati për TURIZËM

Vajzat e humbura

JETA E NATËS NË VITET ’90, NGA DISKO ALBANIA DHE MARIKAJ TE BUZUKËT E PARTYT RAVE

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?

KUR KOÇO DEVOLE E CEKJA NA RRËFENIN ËNDRRAT E SHQIPTARËVE

Luela Myftari

Mbështetni autorët dhe abonohuni në përmbajtje

Shkarko

Zblloko Artikullin

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Artikujt më të lexuar

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?