Kadare në dosjet që hapi vetë! Në rrëfimet e hartës së trazuar të Shqipërisë, Ballkanit dhe Europës

Çfarë rrëfente Ismail Kadare për politikën, izolimin, Ballkanin dhe vdekjen. Gjithçka përmes letërsisë dhe përtej saj në optikën e shkrimtarit për të cilin u sajuan kush e di sa mendime. NewsBomb gërrmon mes shkrimeve dhe bisedave të pabotuara ende. Ai është gjithnë një thesar që ia vlen të zbulohet, përmes rreshtave, veprave të përkthyera thuajse në gjuhët më të rëndësishme të botës, por po aq edhe përmes kujtimeve. Për ata që e kanë njohur, grimca të takimeve vijnë gjithnjë jo vetëm si kujtime, por edhe si një copëz e letërsisë që ai do të donte të rrëfente. Diku me paralelizma për pushtetin, e diku me ngjarje të rëndësishme që përkthehen edhe në vepra madhore. Në këtë shkrim, kam gërrmuar në kujtimet e Alda Bardhylit që nisi të dokumentonte përmes librit “Kohë për rrëfim” edhe bisedat me autorin. Shumë prej tyre të pabotuara ende. Në kërkim të thesareve të këtij lloji, kam qenë edhe unë sa herë takoja Aldën dhe botuesin besnik të Ismail Kadaresë. Gjatë gjithë këtij viti, i kam pyetur shpesh se çfarë do të thonte për këtë situatë apo për një tjetër vetë Ismail Kadare. Kështu shpesh jam vënë përballë përgjigjeve reale të shkrimtarit që nuk kishte më frikë nga vdekja se kishte lënë pas diçka që e bënte të pavdekshëm, veprën e tij. Këtë korrik vendosa t’i shkruaja sërish për të më dhënë lejen të gërrmoja, kërkoja, eksporoja apo lundroja mes kujtimeve e bisedave që kishin kaluar ata së bashku. Alda Bardhyli më besoj disa të tilla. Sigurisht, vështirë të zgjidhja mes faqeve të tëra bisedash, disa të zbardhura e shumë të tjera të regjistruara ashtu me një celular. Më interesantet për t’u rrëfyer e për t’u përcjellë në këtë shkrim më duken përqasjet e shkrimtarit me atë çka po ndodh me botën sot, konfliktet sidomos në Ballkan që është konsideruar gjithnjë një fuçi baruti, Kosova, Çamëria, shqiptarët në ambasada, hapja e dosjeve, izolimi gjatë pandemisë, për veprat e mëdha që rrëfejnë vdekjen dhe raportin e njeriut Kadare me të. Por pa diskutim raporti me pushtetin sidomos atë të diktaturës ka qenë gjithnjë i diskutueshëm. Shkrimtari dhe pushteti “Nëse një shkrimtar i vërtetë hesht, atëherë kjo do të thotë se ka ardhur fundi...” . Bulgakov i shkruante kështu Stalinit në një letër, ku i lutej për leje që të linte disa kohë Rusinë, duke e parë figurën e shkrimtarit si tepër të rëndësishme dhe aktive në debatin publik. Për këtë, risjell disa mendime të shkrimtarit më të vlerësuar aktualisht nga bota shqiptare, raporti i të cilit me pushteti gjithnjë ka qenë i diskutueshëm dhe i komentuar. “Sa për raportet shkrimtar-shtet janë më të ndjeshme sot se përpara, megjithëse përshtypja është e kundërta. Mendoni vetëm realitetin e librarive. Ka miliona librari në botë, ku lexuesi është ballë përballë librit, ku bëhen miliarda biseda për librat që shiten, ndërsa po të marrim një shembull nga antikiteti grek, përkitja fizike e publikut me autorin bëhej zakonisht në teatër, tani ajo ka qindra mënyra”. Kështu nis edhe një pjesë e përgjigjes që dikur realizova me Kadarenë, e nëse gazetari nuk kërkonte ta bënte më sërisht pyetjen - ndryshe Kadare do të vijonte të fliste për politikat dhe librin. Ai ishte njeriu që pushteti dukej se i kishte thurrur lavde, ndërkohë që po i njëjti diktator i ndaloi “Pashallarët e kuq”, që në fakt, kishte fillimisht një titull tjetër, me Komitetin që mblidhej... po të vijoje ta pyesje për Enver Hoxhën biseda mund të thellohej, por nëse nuk tentoje për të disatën herë, Kadare vijonte skenarin e vet, ashtu moskokçarës. E megjithëkëtë, edhe për Enver Hoxhën, ai ka rrfyer jo pak në bisedat që i ka parë të zbardhura më pas nga Alda Bardhyli. Sipas Ismail Kadaresë, në të gjitha vendet e ashtuquajtura socialiste, letërsitë kanë vuajtur shumë. Ishte klima e përgjithshme antiletrare, ishte vëmendja e përgjithshme që e largonte lexuesin nga letërsia madhe. Gjëja e parë, kur studioje një libër, ishte se “për se bën fjalë?”. “Për kolektivizimin”, “për luftën”, “për moralin socialist” etj., këto ishin tema dhe teza në letërsinë e vendeve komuniste. Kishte teza për gjithçka. Kadare thotë: “Një letërsi me teza ishte një shëmti e rrallë në botë. Letërsi me moral, për edukimin. Edhe letërsia shqipe nuk e fshihte këtë, si çdo letërsi tjetër. Ky libër shërben për edukimin e rinisë , thuhej shpesh. Ç’do me thënë, libër letrar që shërben për edukimin!!! Pse duhet të shërbejë libri i letërsisë për edukimin. Çdo i ri shkon në shkollë dhe mësonte historinë shqiptare, ashtu të deformuar. Nuk ka nevojë të shtysh shkrimtarët për edukimin e rinisë, për krijimin e heroit pozitiv, që ishte shëmtia më e madhe e sociorealizmit. Për punën e heroit pozitiv, e ka fajin shteti që e kërkonte dhe shkrimtarët ishin dakord me këtë, për fat të keq. Ishte një mënyrë për të shkelur me këmbë shkrimtarët më të talentuar. Sepse, vetvetiu, shkrimtari i talentuar nuk i duron dot këto gjëra. Historia e deformimit të arteve dhe sidomos letërsisë, në vendet totalitare, është nga më të hidhurat në botë, në shekullin XX. Në asnjë shekull tjetër nuk ka njohur njerëzimi një ndërhyrje të tillë, të turpshme. Akoma sot janë gjallë me qindra shkrimtarë, kritikë, studiues e akademikë, që e kanë mbajtur ende propagandën. Janë strukur, nuk flasin, nuk duan të hapen problemet e vjetra, skandalet e vjetra, enigmat e vjetra, misteret e vjetra të pashpjegueshme. Thuhet gjithmonë që “ nga pranvera do të hapen dosjet ”, por nuk bëhet asgjë. Presin të gjithë. Pritja është një kuriozitet i shëndetshëm, sepse pret të zbulosh ndonjë krim të madh, i cili, për çudi, ndonjëherë edhe nuk quhet i tillë”. Nga pranvera do hapen dosjet Sa besonte Ismail Kadare në hapjen e dosjeve, kjo nuk ka qenë një temë që mua më ka shkundur në ato pak takime që kam me Kadarenë. Unë duke studiuar për letërsi kryesisht takimet me të i kam konsideruar si shumë artistike. E kam shkruar këtë edhe më herët, ndoshta dy apo tre vite më parë po në revistën NewsBomb . Atëherë, shrimtari ishte ende mes nesh, e kur më qëllonte të flisja me të në telefon dhe ta pyesja për takimin e radhës, ai më thote gjithnjë: “Në pranverë”. E unë sërish prisja me një farë kureshtie takimin e radhës. Shumë më vonë e kam bërë një lidhje mes dosjeve edhe takimit tonë të radhës. Diku ai, kishte shkruar se në pranverë pritej të hapeshin dhe dosjet. “Më e pabesueshmja nga të gjitha ato pëshpërima e thashetheme, është fakti se dosjet që janë diku, syri ynë nuk kërkon t’i shohë! Ky është gati si mister mbi mister. Pse nuk duan njerëzit të dinë të vërtetën! Çfarë i tremb nga kjo e vërtetë! Çfarë makthi u krijon e vërteta”! , mendon Kadare për këto dosje e kur i lexoj këto rreshta më kujtohet se ai ka shkruar “Qorrfemanin”, edhe për një shoqëri të tillë. Vite më vonë me “Verbërinë”, Jose Saramnago do të fitonte çmimin Nobel në Letërsi, çmim që Kadare dhe shqiptarët e pritën gjatë. Por, ç’e do! Çmimi Nobel nuk jepet në pranverë, njëlloj si takimet tona apo siç pritej plot debate e zhurmë edhe një javë pas hapja e një prej dosjeve të shumta për Maks Velon apo Petro Markon. Nga bisedat e Alda Bardhylit gjej këtë mendim: “Ky është një proces i vështirë, por duhet parë në shkallën e dramacitetit, që një autor ka nga një tjetër. Nëse kanë qenë bashkëpunëtorë, cilat kanë qenë mëkatet e tyre, sa i madh ka qenë dëmi që kanë bërë. Hapja e dosjeve është një përgjegjësi e politikanëve të parë shqiptarë pas viteve ‘90, të cilët mund të kenë futur duart në to. Kjo ka prishur parimet. Ka ndodhur e njëjta gjë si me bashkëpunëtorët e fashizmit. Po të vazhdojë kjo mungesë parimore, mjegulla do të vazhdojë. Zgjatja e mjegullës është mbulim i së vërtetës, vdekja dalëngadalë e së vërtetës. Ndoshta nuk do të ketë kohë për ta ringjallur më”. Duket se me këtë kërcënim që i bëhet së vërtetës Kadare për mua e mbyll kapitullin e dosjeve, me një mesazh të qartë, që kush do e lexon mes rreshtave si kërcënim, e kush do tjetër si shpëtim. Refugjatët janë jashtëqitja e kombit Unë sapo kam lindur në atë periudhë. Por, kam dëgjuar të thonë se Ismail Kadare gjatë kohës kur shqiptarët u dyndën nëpër ambasada për të ikur larg vendit deri atëherë të izoluar, u konsideruan si jashtëqitja e kombit. Me një farë droje, duke e marrë disi edhe personale, - pasi vetë mami im ka kapluar kangjellat e ambasadës gjermane atë kohë, - e kam pyetur Kadarenë nëse kjo fjali e tij - a mendim - ka qenë i vërtetë. Sigurisht nuk i tregova për historinë që më shtynte t’ia bëja këtë pyetje, se e dija që nuk do të ishte plotësisht i sinqertë, e ndoshta nuk kishte pse zgjatej biseda në të tilla lëmi tranzicioni, por e mbaj mend më së miri që shkrimtari ma mohoi. Më tha që ishte një ndër shpifjet e shumta që bëheshin në emër të tij. “Kjo ka qenë një ndër shpifjet më klasike, e më dëmprurëse për mua. Në kohën kur pamjet e refugjatëve shqiptarë mbushën ekranet botërore, të thuash që shkrimtari më i njohur i vendit i quajti “jashtëqitje e kombit”, është kaq vulgare sa nuk e merr mend. Por ka nga ata që e kanë besuar një marrëzi të tillë dhe u desh 20 e ca vite që kjo gjë të harrohet. Jeta ime e përditshme është një serial i pafund botimesh në botën perëndimore. Janë artikuj pa fund për librat që dalin. Në disa artikuj shkruhet: “Shkrimtar shumë i njohur shqiptar, por i kontestuar në vendin e vet, sepse është akuzuar se ka sharë refugjatët shqiptarë, në prag të rënies së komunizmit”. Për një kohë të gjatë nuk u mora me një gjë të tillë, por në fakt, kam bërë shumë gabim. Duhej të kisha kërkuar që një shpifje e tillë të sqarohej, pasi zuri rrënjë dhe ka ende njerëz që e besojnë. Dinakëria më e madhe e një diktature janë sajimet dhe trillimet që hap dhe kjo është një nga sajimet më të pastra. Në Tiranë është mbajtur një miting, ku refugjatët u quajtën me epitete të ndryshme dhe në këtë qerthull më futën edhe mua, sikur Kadareja i ka quajtur ata jashtëqitje e kombit. Por paradoksi qëndron se unë s’kam qenë fare në atë miting. Një shpifje e tillë vazhdoi me muaj të tërë dhe çudia është se në atë miting morën pjesë 100 mijë vetë dhe asnjë prej tyre nuk foli. Si është e mundur që një mashtrim publik të bëhet kaq i pafytyrë e zuzar? Ata vazhdojnë ta thonë ende këtë gjë sot dhe kjo shpifje është botuar, pothuajse, në çdo vend të Europës” , tregon Kadare me një fare trishtimi që nuk u mor me këtë çështje, por e kaloi ashtu, pa vemendjen a seriozitetin e duhur. Shqipëria si e gjithë Europa “Mendoj se vetë Europës i duhet një sforcim për të ruajtur natyrën e saj. Kur themi Europa është e kërcënuar mund të përdorim shprehjen: Europa, ndër të tjera, e vetëkërcënuar. Në shprehjet bota perëndimore, prirja perëndimore, kam përshtypjen se ka gjithnjë diçka të pasaktë” , komenton Kadare si një kritik i asaj që po ndodh vitet e fundit pa u zgjatur shumë në ëndrën e vjetër të shqiptarëve, që sot e shohin integrimin në Bashkimin Europian edhe si një çelës për të diskutuar çështje të vjetra apo të lëna mënjanë si plagë të një vendi që rrethohet po nga shqiptarët e vet. Miti i serbëve për Kosovën... Kjo është një nga perlat që gjeta mes rrëfimeve që ai ka lënë për Alda Bardhylin. Pa asnjë ngjyresë dua ta citoj siç është shkruar, pa hequr a shtuar asgjë nga ky mendim i shkrimtarit. “Këtë mit ata e kanë ndërtuar për të keqen e tyre, duke e quajtur veten të ndarë nga Kosova. Duhet të futemi në kokën e tyre për ta kuptuar këtë mit dhe në kokën e tyre, Serbia është një vejushë fatkeqe që ka humbur, o bijën e saj, Kosovën, o zemrën e saj, Kosovën. Ata, që në fëmijëri, dhe jo me disa vite, por dhjetëra, për të mos thënë shekuj, rriten me këtë mit. Në historinë shqiptare, humbjen e madhe, thelbin e humbjes, e kishim ne. Ata morën kurorën nga ana e jashtme dhe qanë më bukur. Kështu, atyre iu besua e qara, ndërsa ne, nuk na u besua. Plus që ne kemi fajet tona, ku një pjesë e kosovarëve u afrua më shumë me Turqinë... Gabim që e bëjnë edhe sot, madje akoma edhe më shumë. Dhe sot, ëndrra turke për të dominuar Ballkanin apo për të ringjallur osmanizmin, fillon nga një marrëzi ballkanase. Kështu janë të ndërthurura gjërat, tani ato përzihen, sikurse konflikti ruso-perëndimor, sllavo-perëndimor, ndaj rikthehen në Ballkan” , rrëfen Kadare si të mund të na përcillte idenë e një tjetër vepre letrare me sfond politikën e Ballkanit. Po për Çamërinë? Nëse doni vërtet të lexoni mendimin e Ismail Kadaresë për marrëdhëniet shqiptaro-greke, çështjen çame, apo vetë ato troje që mbetën jashtë kufijve, më të mirën e gjeni në parathënien e librit të Ali Podrimjes, parathënien e së cilës e ka shkruar Ismail Kadare. Kur e zbuloi që unë isha një vajzë çame, ai më la vetëm një këshillë: “Ka kufij në këtë hartë të trazuar që ti nuk duhet t’ia vendosësh vetes” . Kjo është një nga fjalitë më të bukura që kam nga takimi i fundit me Ismail Kadarenë, ndërsa e dija reagimin e tij në lidhje me tokat e ëndrrave të mia, sepse shumë më herët profesori im i letërsisë shqipe Bashkim Kuçuku, që të dy i kishte miq, edhe Ismail Kadarenë edhe Ali Podrimjen më kishte folur gjatë për këtë parathënie, ku Çamëria vjen si pjesë e asaj harte të dhimbshme të historisë, ku viset e populluara zbrazen nga gjindja e vet njerëzore, por arti, letërsia dhe kujtesa janë ato që s’mund ta braktisin. Ai përdor fjalët shkulja, këputja mizore e krim, ndërsa shkruan edhe atë këshillë që më dha mua në takimin e fundit. Atje ku të tjerët i ndal shenja e kufirit të ri, traktatet ose rendi i ri i botës, arti dhe kultura do të duhet të mbijetojnë. Kadare kopjoi librin e parë dhe kujtoi se u bë vepra e tij Si nisi Kadare të shkruajë, përqasjet e para me letërsinë, grishja nga veprat e Shekspirit dhe si humbi dorëshkrimi i parë i tij. Kam qenë i vogël kur u magjepsa nga libri. Në shtëpinë tonë kishte lloj-lloj gjërash, por jo bibliotekë, ndërsa te shtëpia e gjyshit tim nga nëna, e cila ishte gjithashtu e madhe, një familje e pasur, kishte shumë libra. Ata kishin katër fëmijë, dy djem e dy vajza, që ishin studentë, ndërsa në shtëpinë tonë, unë isha fëmija i parë, por ende nuk kisha shkuar student. Motra ime ishte e para që u largua nga shtëpia për në institutin “Nëna Mbretëreshë” në Tiranë, ndërsa unë isha i pari adoleshent i shtëpisë që shkova në shkollë fillore, tetëvjeçare e më pas në gjimnaz. Biblioteka kishte tërhequr vëmëndjen time. Më kujtohet që më ranë në dorë dy lloje letërsish. Letërsia shqipe e viteve ‘20 — ‘30, si ajo e Foqion Postolit ... Ishin të parëndësishëm si shkrimtarë, por tepër tërheqës për t’i lexuar, kurse tjetra letërsia e madhe, si ajo e Shekspirit. Në atë kohë ai qëlloi që pashë në bibliotekë dhe menjëherë u magjepsa pas Makbethit , kaq shumë më pëlqeu. Tragjedia pushtoi trurin dhe imagjinatën time, aq sa zbehu çdo kuriozitet tjetër të mëparshëm. Ky libër shfaqi para meje botën e letërsisë. U dhashë pas kësaj magjepsjeje siç i jepesh një feje. Me mendimin se po ta kopjoje librin bëhet yti, pra bëheshe autor, e kopjova të gjithin me dorë... Ky ishte një koncept i çuditshëm që nuk e di se nga më lindi dhe nuk arrij ta shpjegoj dot, por një ide e tillë më vazhdoi për një kohë shumë të gjatë, duke menduar se përderisa unë kopjoja një libër, isha njëkohësisht dhe pjesëmarrës në krijimin e tij. Kështu, pasi kopjova një pjesë të Makbethit jetoja vetëm me të. Të gjitha gjërat i harrova, sekretin e ndaja me një shok të vetëm, që më ndiqte në këtë aventurë timen prej shkrimtari, e që besonte po aq sa unë. Askush nuk na i merrte vesh bisedat tona. Përfytyronim dialogët e fantazmave, atë se çfarë kishim lexuar te Makbethi . Ky ishte libri im i parë që kam “shkruar” ... Duhet të ketë mbetur një pjesë, shumica ka humbur, për shkak të zhvendosjeve të shumta, nga Gjirokastra në Tiranë, Moskë etj. Por, me kalimin e kohës fillova të bëhesha pak më realist, të botoja dhe nisa të shkruaja vjersha, ndoshta pa vlera, skematike, por mendoja se kështu bëhej... Në shtyp lexoja se çfarë botoheshin, por që ishin ndryshe nga ato çka unë pëlqeja. Kur je i vogël nuk e kupton se çfarë është letërsia, rolin e saj, kuptimin e thellë të saj, nuk e kupton se si mund të ishte mirë, e po ashtu, si mund të ishte keq. Në atë kohë shkrova disa vjersha gjysmë përçart, që mendova t’i çoj në Shtëpinë Botuese në Tiranë, në revista e gazeta letrare. Pasi pyeta se si bëhej kjo, i nisa në adresat që gjeta. Botimi im i parë ishte i paharrueshëm, kishte atë magjinë e botimit. Vetë emri im. Të shohësh emrin tënd me shkronja publike, Ismail Halit Kadare. Kisha vënë emrin e babait, bashkë me emrin tim, duke ndjekur modelet e shkrimtarëve të mëdhenj rusë, si Leon Nikolajviç Tolstoi, Nikolai Vasilievich Gogol ... Por bashkë me botimin më vjen edhe një përgjigje ironike nga ana e gazetës. Atje kishin një zakon, letrave të lexuesve që nuk pëlqenin, u vendosnin nga një katror në fund të saj dhe u kthenin përgjigje. Aty gjeta një përgjigje ironike për poezitë e mia. Edhe vendosja e emrit të babait, më shkaktoi një acarim me të. Im atë nuk më ndërhynte kurrë në asgjë. Atëherë e mori vesh që unë shkruaja... “Shoku Kadare, na kujtoni si ratë në burg?” Kisha një shok klase, i cili në shtëpinë e tij kishte pasur shtypshkronjë më 1945-n. Edhe pse shtypshkronjën e kishin hequr, kishin mbetur gjithfarë copëzash plumbi. Një ditë nuk e di se si na lindi si ide, që t’i shkrinim e të bënim monedha. Pasi realizuam monedhat e plumbit, me kopje sigurisht, motra e vogël e tij shkoi të blinte me to akullore e pasta... Por ne e dinim që s’mund t’i përdornim ato. Një ditë na erdhën në klasë dy policë dhe na arrestuan gjatë orës së mësimit. Kjo ngjarje bëri një bujë të madhe në qytet, pasi familja jonë, pra mbiemri Kadare, ishte i njohur. Unë isha 12 vjeç, ndërsa shoku im 13 vjeç. Ai bëri tre muaj burg, ndërsa mua s’më kapte ende ligji. Kjo ngjarje bëri një bujë të jashtëzakonshme, ndërsa ne të dy u gdhimë të arrestuar. Kur fillova të isha një letrar i ri, ma kujtonin gjithnjë këtë ngjarje, duke më pyetur: “Shoku Kadare, na kujtoni si ratë në burg?”. Siç duket, kur shihnin moshën e vogël, nuk e merrnin seriozisht. Kujtimet, takimi dhe telefonatat me Enver Hoxhën Raporti i ismail Kadaresë me diktatorin Enver Hoxha padiskutim është një lidhje që vjen edhe për shkak të qytetit të gurtë, Gjirokastrës së tij të dashur, por në këtë raport që ai ka me qytetin e tij, nuk e gjen te tirani. Gjirokastra dhe diktatori Shkrimtari rikthen pas në kujtime imazhin e njeriut që në qytetin e tj të lindjes gjen edhe mllefin që njeriu mund ta mbajë gjithë jetën e ta rrëfejë më vonë në diktatin e një diktatori. Ismail Kadare e rrëfen kështu fëmijërinë e tij, Gjirokastrën dhe Enver Hoxhën. “Ndoshta Enver Hoxha ka ndier një lloj përçmimi të qytetit që në adoleshencë dhe e ka ruajtur gjithë jetën një lloj zemërimi, ndaj atyre më të shquarve, më të dukshmëve, më sundimtarëve. Pas luftës, ai arriti të krijojë një lloj autoriteti. Kjo ishte një ndër arsyet se pse Hoxha nuk la asnjë njeri, por i shpërnguli të gjithë. Madje, në vitet ’60, mezi u gjet se ku ishte shtëpia e tij. Më pas komunizmi mori vendim dhe e ndërtoi shtëpinë e tij dhe ende sot nuk është e qartë se sa ka qenë, si ka qenë dhe sa u ndërtua. Madje thonë që tavani, që është pjesa kryesore, iu mor shtëpisë së Skënderajve. Kjo nuk është vërtetuar, asnjë nuk thotë “po”, e asnjë nuk thotë “jo”. Tavani më i famshëm i Gjirokastrës u çmontua dhe u montua në shtëpinë e tyre. Kjo ishte një logjikë perverse e diktaturës. Hoxha ka bërë një terror me familjet e shquara gjirokastrite, që nuk justifikohej nga ana politike, si me Musine Kokalarin, që përmendet shpesh si heroinë, si figurë e shquar. Urrejtja ndaj saj ishte shumë e tepruar, aq më tepër që Kokalarët ishin familje që kishin lidhje krushqie me gjirokastritët. Enver Hoxha nuk harronte kurrë, po të kishte një mllef të vjetër, dhe u shqua për hakmarrjet e shëmtuara, si ndaj Sabiha Kasimatit, një grua e bukur dhe e shquar, me të cilën kishte qenë në gjimnazin e Korçës. Sipas konceptit të një gjirokastriti, Hoxha ka qenë në të ri një lloj “gallofi”. Po të shihni fotot e viteve 1945 — 1947, ai ka pamjen e një bufi, i pagdhendur, i papranueshëm nga stili i fisëm i kohës. Vetë nuk e kuptoja mirë, por tani e konstatoj nga filmimet e rastësishme të asaj kohe. Edhe në familjen time ai kishte përçmimin e zakonshëm të fqinjit të kategorisë së fundit, që ishte aty e s’ia varte njeri”, rrëfen Kare në lidhje me qytetin dhe njeriun që u bë diktator më vonë. Telefonata e parë Ismail Kadare sapo është kthyer nga Moska. Është ende një i ri që sapo ka nisur punë në gazetën “Drita”. Ka vetëm një ditë që ka botuar poemën “ Përse mendohen këto male” kur pasdite e telefon Enver Hoxha. Ja si e kujton shkrimtari këtë moment moment. “Sekretari i Lidhjes vjen në zyrën ku punoja e më thotë që më kërkojnë në telefon. Pasi kapa receptorin e telefonit, zëri përtej më thotë: “Jam shoku Enver, lexova poemën tënde të mrekullueshme”, ndërsa unë që i përgjigjesha vetëm “faleminderit ... faleminderit” pothuajse i ngrirë. “Ç’ishte ky që i the dhjetë herë faleminderit”, më thanë, se s’ishte as e zakontë kjo sjellje nga mua. “Ishte Enver Hoxha!”, u thashë kolegëve. Kjo gjë do të bënte një bujë të madhe, pasi ishte një ndërhyrje sa e zakonshme, aq edhe e pazakonshme. Poema ishte e shkurtër dhe pati një pëlqim unanim, sot kur e lexoj nuk më duket e keqe, si diçka e shkruar gati 60 vjet më parë. Por sërish mendoj se nuk ishte ndonjë poemë që meritonte të tillë vëmendje. Kush e di se për çfarë arsye i pëlqeu Enver Hoxhës. Ka disa gjëra që nuk mësohen kurrë përse janë bërë, ku janë bërë e në ç’rrethana. Ajo ndërhyrje ishte mbështetje dhe kërkesë. Pas kësaj telefonate, qëndrimi i tij u ashpërsua, kërkonte shpërblim për besimin e partisë, për gabimet që më ishin falur, pasi ndër ata që bënin gabime, isha unë herë pas here, jo me ndonjë alarm të madh, por kritikohesha. Pastaj u bë një mbledhje e madhe me shkrimtarë dhe të rinj, ku Hoxha mbajti anën e të rinjve, anën tonë, dhe pas kësaj u bë më i ashpër ndaj nesh. Pas njohjes sime në Perëndim, gjendja ime këtu u bë shumë e rrezikshme. Kërkohej që shteti shqiptar të mbante qëndrim kundër ndërhyrjeve të huaja. Në këtë kohë u krijua edhe shprehja e famshme që “Kadaresë nuk ka ç’t’i bëjë asnjë, pasi e mbron Enver Hoxha”. Por kjo nuk është e vërtetë, sidomos pas romanit Dimri i vetmisë së madhe. Po të mos e kisha këtë mbrojtje, romani do të ishte zhdukur. Ai donte të ishte në atë roman, lavdia dhe pushteti ishte ajo se çfarë donte”. Letra për Enver Hoxhën Në korrikun e vitit 2017, në median shqiptare u botua për herë të parë letra e vetme që shkrimtari i kishte shkruar diktatorit Enver Hoxha. Letra, e shkruar me shkrim dore, mbante datën 2 prill 1980 dhe ishte nxjerrë nga Arkivi Qendror i Partisë së Punës. Për vite me radhë ajo ishte pjesë e Arkivit të PPSH-së dhe asnjëherë më parë nuk ishte ditur ekzistenca e saj. Botimi i kësaj letre në media do të shoqërohej me një sërë reagimesh mbi raportin e shkrimtarit me pushtetin dhe vetë Enver Hoxhën. Në lidhej me këtë letër Kadare i ka treguar Alda Bardhylit se: “Një nga kushtet e shkrimit të kësaj letre ishte heshtja. Sekretari i Hoxhës më tha: “Ti mund t’i bësh një letër Enver Hoxhës, por me një kusht, letrën s’do ta lexojë askush tjetër”. Diktatorët, shpesh të trembur, marrin masa që të mos dalë asgjë dhe pas kësaj letre unë nuk do të mbaja asnjë kopje. Nuk ishte ndonjë gjë parimore nga ana ime që ta fshihja pse kisha shkruar letër, por kërkesat janë kërkesa dhe diktatorët janë diktatorë. “Dakord!”, i thashë. “Do të ma japësh mua në dorë, as me postë, as me sekretari”, më tha. E shkrova letrën dhe e mbajta fjalën, e shkrova me dorë, nuk i bëra as kopje asgjë. Një komunikim krejtësisht privat. Letra nuk flet për asgjë solemne, për asgjë kombëtare, por për një problem të familjes sime. Edhe vetë e kisha harruar si letër deri sa e pashë sot të botuar. Doja ta kisha ndërgjegjen e qetë dhe e mbajta premtimin, që ishte edhe kushti i shkrimit të kësaj letre, të mos e kopjoja. Unë, edhe mund ta kisha bërë në heshtje, por nuk doja, pasi vetëm telashe mund të kisha prej saj. Duhet të jesh korrekt për veten tënde. Dhe unë e bëra këtë, nuk i kam thënë pothuajse asnjë njeriu për këtë letër, vetëm Helena e dinte. Por, tashmë letra doli, duke u vënë përballë një “zbulimi”. Shkrimtari është lakuriq, pasi është i vetëm përballë diktatorit me një letër që është midis tij dhe atij. Në këtë letër ka diçka dramatike, pasi ai tregon për survejimin dhe marrjen nën hetim të motrës sime për një kohë të gjatë nga organet e Sigurimit të Shtetit. Nuk i them që këto janë shpifje për mua, por po tregoj pak a shumë të vërtetën, pasi askush nuk mund ta dijë të vërtetën” , tregon shkrimtari. Kadrie Kadare ka folur... Frika më e madhe e Kadaresë atë periudhë të komunizmit, në raport me Enver Hoxhën ka qenë një tjetër, një frikë që përzien gjakun. Në letra e dosje kishte përfunduar edhe mendimi i së motrës, Kadrie Kadare, por për ata që e kanë njohur, Kakuja Kadare. Për deklaratat e saj të guximshme, Ismail Kadare shkruan rrëfen: “Ndjenja e parë që m’u krijua ishte zemërimi ndaj motrës; më lanë të kuptoj se çfarë fliste ajo me shoqet dhe bisedat e saj me to ishin të papranueshme për kohën. Ajo ishte e detyruar të ma tregonte, se ishte thirrur në hetuesi dhe se unë duhej të kisha kujdes. Në atë rast dy gjëra të merrnin në qafë: “homoseksualiteti i tij (Hoxhës)”, sipas Kakusë , dhe shprehja e saj që “Enver Hoxha ka zili vëllanë tim”. Një tiran, që është mësuar të vrasë për hiçgjë, për këto dy gjëra të vret” .

Kadare në dosjet që hapi vetë! Në rrëfimet e hartës së trazuar të Shqipërisë, Ballkanit dhe Europës

Luela Myftari

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Plagët që nuk mbyllen kurrë!

Koço Kota, historia e një kryeministri pa varr

Plazhet shqiptare

Nga telegrafët e parë te sateliti, historia dokumentare e ATSH

Esat Pasha & Faik Konica

Bilal Xhaferi, poeti që trembte pushtetin

Artikujt më të lexuar

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Përtej Zvërnecit

Gjergj Luca, kryeoligarku i Shkrimsit, rebeli që grisi diplomën për t’u bërë biznesmen

Vajzat e humbura

Lufta me Bulevardin

JETA E NATËS NË VITET ’90, NGA DISKO ALBANIA DHE MARIKAJ TE BUZUKËT E PARTYT RAVE

Gjiri i Kakomesë, “Bukuroshja” e braktisur bëhet gati për TURIZËM

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?

Kadare në dosjet që hapi vetë! Në rrëfimet e hartës së trazuar të Shqipërisë, Ballkanit dhe Europës

Luela Myftari

Mbështetni autorët dhe abonohuni në përmbajtje

Shkarko

Zblloko Artikullin

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Artikujt më të lexuar

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?