Koço Kota, historia e një kryeministri pa varr

Flet nipi: Ai ka ndërtuar Tiranën, i takon që një rrugë të marri emrin e tij Ai është pjesë e një historie të gjatë në shtetin shqiptar që prej 1912-s, por pa një varr ku të ndalesh, një pllakë mermeri ku është gdhendur emri i tij, një vend ku familjarët të përkulen në heshtje. I torturuar dhe i lënë në mëshirë të fatit, ai mbylli sytë në qelitë e Burgut të Burrelit ndërsa rrëgjimi nuk u mjaftua vetëm me dënimin e tij por e dënoi dhe kujtesën. Kjo është historia e Koço Kota-s, dy herë kryeministër i Shqipërisë në vitet ‘20-’30 treguar për revistën NeësBomb nga nipi i tij Harallamb Kota. PAVARËSIA E DYTË E SHQIPËRISË Koço Kota mund të konsiderohet pa asnjë ngurrim si një ndër njerëzit shtetbërës të Shqipërisë pas Pavarësisë, pasi vlerat dhe kontributi i tij në historinë e shtetit shqiptar janë të padiskutueshme. Ai lindi më 5 maj të vitit 1886 në qytetin e Korçës. Kota-t ishin familje e madhe shqiptare dhe përfaqësonin borgjezinë tregtare në Tiranë, Korçë, Berat deri në Aleksandri të Egjiptit. I dalluar në shkollë, ai vijoi studimet në Athinë paralelisht në tre degë për Shkenca Sociale e Politike, Administrim Shteti dhe Mësues. “Me një kohëzgjatje, kuptohet, sepse kur Ismail Qemali shkoi në universitetin e Athinës dhe takoi studentët shqiptarë atje më 1908, i porositi që krahas fakultetit kryesor që po studionin të vijonin dhe për Mësuesi dhe Administrim Shteti, sepse vetëm kështu mund të bëhej Shqipëria. Bashkë me shokun e tij Thoma Orolloga ata i kryen me sukses madje shteti grek i kërkoi Koço Kotës të punonte për ta pasi njihte 5 gjuhë të huaja por ai e ka të dokumentuar që u ka thënë; "Unë do shkoj në Korçë, në Shqipërinë time, t'ju mësoj gjuhën shqipe dhe të shkruarit dhe të folurit shqip fëmijëve shqiptarë në Korçë”- tregon Harallamb Kota. I lindur në një familje patriotike Harallambi na tregon se xhaxhai i ish-kryeministrit, avokat Vasil Kota ka qenë përkrahës i priftërinjve shqiptarë në Korçë, përballë priftërinjve grekë, sepse këta të fundit synonin greqizimin e kishës shqiptare. Nën gjurmët e tij eci dhe Koço Kota. Kur ishte prefekt i Beratit në atë qytet më 1922 u bë Kongresi i Autoqefalisë së Kishës Shqiptare Ortodokse dhe sigurisht që ai e përkrahu këtë akt, por historia e ka anashkaluar duke shkruar se; fjalimi u mbajt nga zëvendës prefekti. BASHKIMI I SHOQËRIVE SHQIPTARE Njohja me Anxhelina Poçin më parë, i çoi të rinjtë në martesë, pas kthimit të tij në qytetin e lindjes. Ajo ishte motra e Marigo Pozios vajzës që qëndisi flamurin e pavarësisë. Pas ardhjes së Ismail Qemalit në Gusht 1911 për të organizuar kryengritjen kundra xhonturqëve dhe dështimit të kësaj ideje ai emigroi në SHBA ndërsa Ismail Qemali shkoi në Itali. “Me të shkuar në SHBA për shkak dhe të njohjes së tij si intelektual Koço u zgjodh direkt kryetar i Shoqatës Emigrantëve Korçarë në Amerikë. Shoqëria e quhej Rilindja. Është dokumentuar se në këtë kohë ai hyri në bisedime me Fan Nolin, Faik Konicën dhe me emra të tjerë të Rilindjes për t'i bashkuar të gjitha shoqëritë shqiptare në një të vetme. Në fillim hasi vështirësi sepse Konica ishte kundra por më pas më 28 prill 1912, u themelua Federata Panshqiptare “VATRA”, ku Koço Kota ishte bashkëthemelues. Në nëntor të vitit 1912 kjo Federatë u ftua të ishte pjesë në ditën e madhe të Pavarësisë, por pas konfliktit të njohur mes Konicës dhe Ismail Qemalit, ai nuk dërgoi përfaqësues dhe Kota erdhi privatisht ditën e flamurit, ndërsa u caktua në qeverinë e Ismail Qemalit, kryesekretar i ministrisë Arsimit ku ministër ishte Luigj Gurakuqi, me të cilin nisi një miqësi e jashtëzakonshme”- tregon nipi i Koço Kotas. Më pas ai u shpërngul në Shkodër ndërsa u mor sërish me arsimin e pikërisht në atë qytet erdhi fëmija i parë, që ai e quajti Teuta, por në regjistrin e gjendje civile ekziston me emrin Tefta. Roli i tij në arsimin shqiptar bëhet prezent në çdo qeveri. Në vitin 1914, në qeverinë e Princ Vidit, caktohet drejtor i ministrisë Arsimit. Në janar 1916, në qeverisjen austro-hungareze caktohet inspektor i drejtorisë arsimore. Në vitin 1918, në qeverinë e Turhan Pashës caktohet inspektor i Ministrisë Arsimit. Gjatë këtyre viteve veprimtaria e tij politike zhvillohet ndërsa më 15 prill 1914, së bashku me Fan Nolin, Ahmet Zogun, Sotir Peçin, etj, themelojnë në Durrës organizatën politike “Krahu Kombëtar”. Interesant është fakti që më 30 prill 1919, është firmëtar i Memorandumit “Mbi Mandatin Amerikan ndaj Shqipërisë”. Në vitin 1920, në Kongresin e Lushnjes zgjidhet Senator dhe mbështet grupin e senatorëve dhe delegatët e Tiranës Abdi Toptanin, Fuat Toptanin, Haxhi Ibraim Dalliu, Osman Myderizi, Sheh Ammet Pazari, Fuat Petrela, për ta shpallur Tiranën kryeqytet të Shqipërisë. Në 11 shkurt të vitit 1920, qeveria e kryeministrit Sulejman Delvina, Senati dhe 37 Senatorët shqiptarë që përfaqësonin krahinat e trojeve shqiptare, të siguruar nga kontigjentë të armatosura të komanduara nga Ahmet Zogu, nga Lushnja hynë në Tiranë. “Në Kongresin e Lushnjes të gjitha komisionet i drejtoi Koço Kota, si atë të financave, ekonomisë, arsimit... dhe dua të shtoj se nuk ka pasur shpallje të Tiranës përkohësisht kryeqytet, të paktën për të sepse ai që lexon di. Ai që s'lexon nuk di. Ky ishte i lexuar dhe ky e kishte lexuar mirë librin e Sami Frashërit "Shqipëria çka qenë, ç'është dhe ç'do të bëhet". Dhe aty Sami Frashëri e ka parashikuar Tiranën kryeqytet për disa arsye”- vijon rrëfimin nipi i tij. Në 11 shkurt 1920, Senatori Koço Kota vjen në Tiranë, strehohet në shtëpinë e familjes tiranase të Mihal Kota-s dhe regjistrohet banor i kryeqytetit. Ndërsa familja e tij jetonte në Korçë. Në Tiranën e kooptuar nga qytet në kryeqytet, nisën shndërrimet e mëdha numerike, social-shoqërore, arsimore, kulturore, tregtare e industrial. Në vitet 1923-1924 caktohet ministër në qeveritë Zogu, Vërlaci e Vrioni. NDËRTIMI I KRYEQYTETIT Më 6 janar 1925, Këshilli i Naltë emëroi kryeministër Ahmet Zogun. Kuvendi Kushtetues më 21 janar 1925, shtetin shqiptar e shpalli “Republikë Presidenciale”, më 31 janar 1925 Ahmet Zogun e shpalli President dhe Tiranën Kryeqytet i Përhershëm i Shqipërisë. “Në qershor të vitit 1925, ministria e Punëve Botore e drejtuar nga Dr.Koço Kota, nga huaja italiane prej 50 milion franga ari e përfituar nga shoqëria italiane SVEA, përcaktoi fondin për zhvillimin e Tiranës. Për këtë qëllim, iu kërkua Prefekturës që drejtohej nga n/Prefekti Qamil Pepa dhe Bashkisë që drejtohej nga Fuat Toptani, të hartonin programin e masave për zhvillimin e punimeve në infrastrukturën e Tiranës në zbatim të marrëveshjes me shoqërinë italiane SVEA, në zërat si vijon: Në zgjerimin e Tiranës në zonën e xhamisë “Ethem Beu”. Në zgjerimin e Pazarit të Tiranës. Në rrjetin e kanalizimit të ujërave të zeza e të bardha. Në rrjetin e linjave eklektike, Në rrjetin e tubacioneve të ujit të pijshëm nga burimi i Selitës. Në rrjetin e rrugëve kryesore e ato dytësore”- tregon Harallamb Kota. Po kështu në zbatim të planeve rregulluese të qytetit, Këshilli Bashkiak i Tiranës i kryesuar nga prefekti Qamil Pepa dhe kryebashkiaku Fuat Toptani, në mbledhjen e organizuar më 15 janar 1927 vendosi: Ndalimin e ngritjes së ndërtesave me qerpiç në rrugët kryesore të kryeqytetit. Pastrimin e rrugëve dhe vijave të ujit në Pazarin e Vjetër. Në fillim të shkurtit 1927, përfunduan punimet në infrastrukturën e tregut fshatar e blegtoral me rrugë të gjëra të shtruara me kalldrëm dhe dyqane të sistemuara, të rindrequra, të lyera e të mbuluara me tjegulla të kuqe. Në pranverën e vitit 1927, u vunë në përdorim veprat botore: Rruga Tiranë-Vorë-Durrës me gjatësi 37.5 km. Rruga Tiranë-Sauk me gjatësi 1km (në zbatim të projektit të rrugës Tiranë-Krabë-Elbasan me gjatësi 29 km). Rruga Tiranë-Peza e Vogël me gjatësi 1km (në zbatim të projektit të rrugës Tiranë-Peza e Vogël-Kavajë me gjatësi 30 km). Më 9 mars të vitit 1927, një grup biznesmenësh të fuqishëm shqiptar që kryesohej nga Aleksandër Hobdari dhe një grup politikanësh shqiptarë ku bënin pjesë Koço Kota, Milto Tutulani, Pandeli Evangjeli, Xhemal Vrioni etj., për ngritjen e ndërmarrjes së parë kapitaliste me aktivitet industrial e tregtar dhe realizimin e ndriçimit të rrugëve e lagjeve qendrore të Kryeqytetit, u bashkuan në një sipërmarrje të përbashkët dhe themeluan në Tiranë shoqërinë SITA (Shoqëria Industriale Tregtare Anonime). Më 27 shtator 1927, centrali i shkollës teknike përfundoi instalimin e rrjetit elektrik dhe lidhi kontratat e furnizimit me energji elektrike me disa subjekte tregtare. Në fillim të tetorit të vitit 1927, qeveria miratoi kërkesën e z.Elisabeth Herbert, për financimin dhe ndërtimin e një objekti kulturor për rininë, i quajtur “Bibloteka Herbert”, në një tokë të blerë në fillim të rrugës “Shën Gjergji”, rreth 50 hapa larg me Urën e Tabakëve. Në 4 janar 1928, qeveria e presidentit Ahmet Zogu, nga huaja 50 milion franga-ari marrë nga shoqëria italiane SVEA, financoi ndërtimin e aerodromeve në Tiranë, Korçë, Shkodër, Vlorë dhe Gjirokastër dhe më 5 janar 1928, lidhi marrëveshjen me kompaninë “Adria Aero Lloyd”. Po atë ditë u hap linja e parë ajrore Tiranë-Gjirokastër. “Koço Kota ka një kontribut të jashtëzakonshëm në ndërtimin e Tiranës urbane, ndaj mendoj se një pjesë e rrugës “Qemal Stafa” nga fillimi te pallatet 9-katëshe deri te kryqëzimi te Pazari i ri duhet të marrë emrin e tij, pasi komunistët ia zhdukën eshtrat, ai s’ka një varr e për të përjetësuar emrin e tij, duhet të paktën të ketë një pllakat”- thotë nipi i tij ndërsa shprehet se këtë kërkesë do ja adresojë “Shoqatës Tirana” e cila i ka akorduar ish-kryeministrit titullin Fisnikëria e Tiranës. Në vitin 1928, vit ku u kurorëzua Ahmet Zogu mbret i shqiptarëve, Koço Kota u zgjodh kryeministër i Shqipërisë. Në vitin 1933 ish-kryeministri humb gruan e parë me të cilën pati dy fëmijë, Teutën që lindi në Shkodër dhe Bardhylin (Nuçi), që lindi në Korçë. Në vitin 1936 Koço Kota rizgjidhet kryeministër i vendit e duke qenë se protokolli kërkonte që kryeministri të ishte i martuar ai lidhi martesë me korçaren e bukur Vasilika Dallamango me të cilën nuk patën fëmijë. PASARDHËSIT “Vajza e Koços, Tefta u martua me një korçar me mbiemrin Filipeo e shkuan në Paris dhe aty lindi djali të cilin e quajtën Pier. Ky i fundit pas martese bëhet me dy djem, Koçon dhe Nuçin. Pieri ishte mjek dhe rrugën e tij e ndoqi edhe Koço ndërsa Nuçi ndoqi artin. Fatkeqësisht ai pësoi depresion dhe vrau veten”- rrëfen Harallamb Kota. Ndërkaq djali i ish-kryeministrit Bardhyli (Nuçi)studioi në Sorbonë të Francës për shkenca politike po si i ati, dhe mbrojti një dezertacion shumë të rëndësishëm në Sorbonë me titull ”Shqipëria dhe çështja e kufijve shqiptaro-grek” është një libër brilant shumë shkencor që e ka shfrytëzuar dhe qeveria e Enver Hoxhës mbas 46-ës në ato takimet që bënin në Evropë por emrin e tij as e kanë përmendur, normal. Nipi i ish-kryeministrit tregon se Nuçi u përndoq nga Sigurimi i Shtetit në mënyrë të tmerrshme. “Unë kam dokumente të CIA- që e tregojnë se kush e ndiqte nga Shqipëria madje mes tyre dhe një kushëri i yni nën presionin e sigurimit”- rrëfen ai. Bardhyli apo Nuçi iku në Neë York dhe aty u bë krahu i djathtë i Mithat Frashërit. Dhe u zgjodh kryetar i komitetit antikomunist botëror për shpëtimin e vendeve të robëruara nga komunizmi. Pas vdekjes së Mithatit ai mori vendin e tij. Vdiq nga një infarkt zemre në moshën 49 vjeçare por familja dyshoi për vrasje pasi ai përndiqej nga sigurimi. RRËMBIMI I NJË KRYEMINISTRI Me ardhjen e Italisë historia tregoi se Mbreti Zog u largua nga Shqipëria pasi shpërndau qeverinë. Koço Kota i cili kishte shërbyer në qeveritë e njëpasnjëshme pas 1920 u largua në Greqi. Sipas Harallamb Kotas nuk dihet ekzaktësisht pse ai nuk e ndoqi Zogun por presupozohet se ai mund ti ketë thënë të largohej më mirë në Greqi për të qenë afër Shqipërisë në çdo rast. Kështu ish-kryeministri u vendos në Janinë dhe u morr me organizimin e rezistencës së shqiptarëve të Çamërisë kundër pushtimit italian të Greqisë. “Kjo është një gjë shumë e madhe por historiografia shqiptare nuk i përmend përpjekjet dhe veprat e tij sepse s'ju intereson. Pas kapitullimit të Italisë fashiste nis lufta civile në Greqi midis dy grupimeve dhe ish-kryeministri vijonte të qëndronte në Janinë në shtëpinë e vjehrrit të tij, babait të Vasilika Dallamangos. “Koço Kota u spiunua nga të gjitha strukturat greke, si nga komunistët grekë dhe nga nacionalistët sepse ai jetonte në ilegalitet të plotë, pasi italianët e kishin dënuar me vdekje. Në janar të 1945-s vinë e i trokasin në shtëpi te dera dhe u fol sikur ishin pesë vetë të ardhur me një fugon, sigurimi i shtetit kuptohet. Kur e sjellin në Tiranë e nxjerrin në gjyq me dy akuza absurde, e para që s’kishte bërë asgjë për vendin e tij dhe e dyta ishte që pse qeveria jote e braktisi Shqipërinë dhe pse s'luftoi ndaj pushtuesit italian”-tregon nipi i tij. Ish-kryeministri e mbrojti vetë veten në gjyq kundrejt prokurorit Koçi Xoxe që kërkoi dënimin e tij me pushkatim ndërsa gjykatësi Bedri Spahiu i jep dënim me burg 30 vjet burg. Më 1 shtator të vitit 1947 ai vdiq në burgun e Burrelit pas torturave çnjerëzore në moshën 63 vjeçare. “Sipas rrëfimit të bashkëvuajtësve atij ja kanë shpuar plagët me bajonetë dhe ka vdekur i kalbëzuar e i etur për ujë”- rrëfen Harallamb Kota. Pasi e varrosën në oborrin e burgut e zhvarrosin dhe e hedhin në një fushë në Burrel, mbi të cilën më vonë u ndërtua stadiumi i qytetit. Askush nga familjarët nuk u lejua ta shihte apo të kërkonte trupin e tij. PËRNDJEKJA E KOMUNIZMIT “Me thënë të drejtën unë nuk e dija historinë kaq të plotë, dija vetëm shumë pak. Kur isha student në vit të tretë në Ekonomik kam mësuar shumë mbi këtë ngjarje. Më vinte im atë e më qante duke thënë se dinte shumë gjëra po nuk fliste dot akoma sepse e ndiqte sigurimi. Më thoshte që i kam gjithë njerëzit në Amerikë por kur të përmbysen këta do shihni ju do thonë këta janë fëmijët e Jorgji Kotës. Babai im bëri burg 6 vjet. Ka qenë kontributor në Tiranë, ishte administrator i Gafur Dibrës” tregon Harallamb Kota. I ati i tij kishte qenë pjesë e nacionalizmit tiranas pastaj me ardhjen e komunistëve ai nuk u ndie më. Në fillim Jorgji Kota ishte sekretar i lagjes Sulejman Pasha. Aty i bien në dorë dokumentat që do arrestoheshin tregtarët dhe i thotë Gafurit që e kishte emrin në listë dhe ai u largua jashtë vendit. Nga sekretari i lagjes e caktojnë në për dy muaj drejtori i burgut të Tiranës në momentin që rrëmbejnë Kaço Kotën. Ai aty kishte gjithë miqtë e tij, tregtarë tiranas dhe ky i lëshonte në darkë e në mëngjes i thërriste në burg. Pasi e morën vesh e shkarkuan dhe e çuan sekretar i komitetit ekzekutiv të fshatit më pas shef bujqësie në komitetin ekzekutiv të Tiranës. Në Konferencën e Tiranës më 1956 i kërkojnë të bëj një raport për krijimin e kooperativave bujqësore në zonat malore dhe ai i argumenton pse nuk duheshin bërë. Aty nisi dhe kalvari i tij. “Pasi i dhanë vërejtje thanë që e nxori kokën më në fund dhe e dënuan për agjitacion e propagandë me shtatë vjet. Kam qenë 7 vjeç kur më merrte mamaja nga dora e shkonim në burgun e Tiranës. Burgu e shkatërroi komplet dhe aty e lëshoi veten, fliste hapur. Me dekret të Haxhi Lleshit doli i pafajshëm pas 14 vitesh burg. Në punë nuk e qasën më e punoi si bahçevan. Vdiq në vitin '75 në spital dhe kur e pa vëllai i madh erdhi i tmerruar dhe tha që kishte shumë shenja gjaku në fyt. Ne nuk na lanë ta shihnim po shenjat treguan që e kishin mbytur”- tregon Harallamb Kota. Rrëfimin e tij e mbyll me kërkesën që një pjesë e segmentit të rrugës “Qemal Stafa” të marri emrin e tij, emrin e Koço Kotës dy herë kryeministër i vendit por ende varr. Kush është Harallamb Kota Harallamb J. Kota lindi më 13 mars 1953 në Tiranë, në një familje me tradita të hershme qytetare dhe patriotike, pasardhëse e familjes së njohur Kota. U arsimua në gjimnazin "Petro Nini Luarasi", ndërsa në vitet 1972–1976 përfundoi studimet në Fakultetin e Ekonomisë të Universitetit të Tiranës. Gjatë rinisë u dallua edhe si futbollist i ekipeve të moshave të Dinamos dhe i skuadrës së Fakultetit Ekonomik. Pas diplomimit punoi në ndërmarrjen gjeologjike të Tropojës dhe më pas në Ministrinë e Industrisë Minerare, ndërsa pas viteve 1990 mbajti funksione drejtuese në administratën shëndetësore dhe financiare. Që nga viti 1998 ushtron aktivitet privat si kontabël i miratuar. Paralelisht është angazhuar në studimin e historisë shqiptare, duke botuar disa libra kushtuar figurave dhe ngjarjeve kombëtare, si edhe duke përkthyer vepra me rëndësi historike; “Im Atë”, “Pendat shqiptare dhe shkundja e harresës”, “Iliria atdheu i parë i shqiptarëve”, “Koço Kota për një Shqipëri Oksidentale”, dhe së fundmi librin “Tirana, vendbanim i hershëm i fiseve Pellazgo-Ilire të Etruskëve Tyrren”. Si anëtar i Shoqatës "Tirana", ka dhënë kontribut në veprimtari shkencore dhe kulturore për promovimin e historisë dhe trashëgimisë shqiptare. Familja Kota Familja Kota është një nga familjet e hershme shqiptare me tradita qytetare, tregtare dhe patriotike. Degët e saj u shtrinë në Korçë, Berat, Tiranë dhe deri në Aleksandri të Egjiptit, duke dhënë kontribut në jetën ekonomike, arsimore dhe politike të vendit. Sipas dokumenteve familjare, dega e Tiranës i ka rrënjët që në fund të shekullit XVIII, kur tregtari Nasi Mitrush Kota ndërtoi banesën e familjes në zonën e Rrugës së Kavajës. Më pas, në fillim të shekullit XIX, Mihal Arbër Kota e rindërtoi dhe e zgjeroi atë, duke e kthyer në një nga shtëpitë e njohura të qytetit. Nga kjo familje dolën figura me kontribute në administratën shtetërore, arsimin, ekonominë dhe jetën publike shqiptare, ndër më të njohurit Koço Kota, dy herë kryeministër i Shqipërisë.

Koço Kota, historia e një kryeministri pa varr

Rezarta Delisula

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Plagët që nuk mbyllen kurrë!

Plazhet shqiptare

Nga telegrafët e parë te sateliti, historia dokumentare e ATSH

Esat Pasha & Faik Konica

Bilal Xhaferi, poeti që trembte pushtetin

Ymer Begeja, 24 vjeçari që u pushkatua për Parrullat

Artikujt më të lexuar

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Përtej Zvërnecit

Gjergj Luca, kryeoligarku i Shkrimsit, rebeli që grisi diplomën për t’u bërë biznesmen

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

JETA E NATËS NË VITET ’90, NGA DISKO ALBANIA DHE MARIKAJ TE BUZUKËT E PARTYT RAVE

Gjiri i Kakomesë, “Bukuroshja” e braktisur bëhet gati për TURIZËM

Sabri Godo, veç “SKËNDERBEU”-t ju rrëfej betejat e mia me kalë

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?

Koço Kota, historia e një kryeministri pa varr

Rezarta Delisula

Mbështetni autorët dhe abonohuni në përmbajtje

Shkarko

Zblloko Artikullin

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Artikujt më të lexuar

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?