Superfosfati i Laçit, “vrasja” që vjen nga shkëlqimi

Bujar Dine ishte 28 vjeç kur filloi punë në Uzinë, ndërsa profesor-doktore Magdalena Cara ishte vetëm 25 vjeç kur prej aty mori rrogën e saj të parë. Në një rrëfim ndryshe për Newsbomb.al tregojnë punën në Superfosfatin e Laçit, ndërmarrjen e krijuar që në 1967 nga kinezët për të prodhuar plehrat kimike aq të nevojshme për bujqësinë. Dje ishte një ndërmarrje që prodhonte 180 mijë tonë pesticide e numëronte 800 punëtorë. Sot është një vatër e madhe kancerogjene që duhet me emergjencë të zhduket nga faqja e dheut. Shkëlqimi i dikurshëm është kthyer në “vdekjen” e ngadaltë të sotme. Me duartrokitje, buzëqeshje, mijëra banorë shkuan në Laç për të festuar inagurimin e uzinës së Superfusfatit që përbëhej nga një fabrikë acidi sulfurik dhe një fabrikë fosfati, një vepër shumë e rëndësishme në kohën e komunizmit që do t’i jepte zhvillim edhe bujqësisë. Atë kohë në mitingun festiv morën pjesë anëtarët e byrosë politike të komitetit qëndror të partisë Haki Toska, Hysni Kapo, Spiro Koleka dhe Koço Theodhosi. Superfosfati i Laçit ndezi oxhakët në vitin 1967 dhe u ndërtua me ndihmën e kinezëve. Guo Keli, në atë kohë drejtor i kompanisë së Industrisë Kimike të Nankinit ndërtoi uzinën e superfosfatit, duke sjellë në Shqipëri, inxhinierë, punëtorë dhe teknikë për ndërtimin sa më të shpejtë të kësaj industrisë kimike. Disa nga punëtorët ishin të burgosur politikë. Brenda hapësirës së rrethuar me tela me gjemba dhe truproja të armatosur kishte rreth 700 të burgosur politikë. Qeveria shqiptare e asaj kohe kishte menduar që atë uzinë ta ndërtonte me ta. Të burgosurit zgjidhnin lirisht profesionet e zanatet e tyre, si murator, saldator, mekanik, elektriçist, e deri teknik ndërtimi. Superfosfati shtrihet në një sipërfaqe prej 38 hektarësh. Kjo industri prodhonte 180 mijë ton superfosfat në vit, që ndikoi djeshëm në rritjen e prodhimit bujqësor. Por, aktiviteti u shoqërua me procese të dhunshme të ndotjes në mjedis. Shkëlqimi i uzinës zgjati disa vite. Tanimë prej më shumë se tre dekadash, uzina e superfosfatit është e “vdekur” dhe nuk ka asnjë funksion veçse një “varrezë”. Sot vendi ku është ndërtuar uzina është një gërmadhë. Një ndërtesë gati në të shembur. Të gjithë e kujtojnë historinë tragjike të 2018 kur u mori jetën dy të rinjve që ishin afruar në këtë ambient për të nxjerr skrap, por që i zuri një pjesë e fasadës, duke gjetur fundin tragjik. Rrëfimi i ish-drejtorit të Uzinës Vitet nuk ia kanë vështirësuar memorien, flokët e mbetur i janë zbardhur, por energjinë dhe pasionin për të folur për Uzinën që drejtoi për disa vite, e ruan si një kujtim që do ta nxjerrë jashtë shpirtit sa herë i kërkohet. Bëhet fjalë për ish-drejtorin e Uzinës së Superfosfatit, Bujar Dinën që ishte adoleshent akoma kur filloi punën për herë të parë në këtë sipërmarrje gjigande. 18 vjeç. I imagjinoni dot 18 vjeçarët e sotëm? Më së shumti do të kërkojnë ndonjë iphone, do shohin shokët e tyre me makinë e do ta kërkojnë edhe atë, kërkojnë laptop e shumë syresh kërkojnë të harxhojnë netë të gjata mes shoqi-shoqit duke pirë shisha bareve të Tiranës, kush është kryeqytetas. Ata nëpër rrethe, në Laç, sikurse eksperienca e këtyre viteve na ka mësuar me shumicë, kanë pritshmëri të tjera: të bëhen “skiftera”. Bujari, me sytë që i shkëlqejnë nga krenaria për punën dhe kënaqësia që pyetet për Uzinën, është modest. Me nostalgji rrëfen sesi në moshë të rë nisi rrugëtimin në uzinë si një punonjës i thjeshtë, një detyrë që e ushtroi veç një vit. Por menjëherë më pas, tetë vite të jetës i kaloi si inxhinier dhe papritmas u emërua drejtor i Përgjithshëm i uzinës së Superfosfatit. E mori detyrën në një vit shumë të vështirë, 1990. Ishte koha kur Shqipëria po i bashkëngjitej protestës së shembjes së perdes së hekurt, edhe pse ndoshta ndër vendet e fundit që përqafoi lëvizjen e shembjes së diktaturës. E në këtë moment të vështirë tranzicioni, për tre vite me radhë, Bujari drejtoi një prej fabrikave më të rëndësishme të industrisë së rëndë të vendit tonë. “Në uzinë kam punuar një vit pas mbarimit të shkollës së mesme pasi ishte detyrim puna një vit, para se të shkoje në universitet. Më pas me mbarimin e Universitetit si Kimi Industriale fillova punën në uzinë. Viti 1984. Ne e quajmë uzinë, por gjithnjë kanë qenë disa fabrika bashkë dhe në kohën që unë fillova punën atje quhej Kombinati Kimiko-Metalurgjik. Prodhimi i plehrave kimike, acidit sulfurik dhe përqëndrimi i acidit nitrik ishin pjesa e kimisë, ndërsa përpunimi i bakrit, ishte pjesa e metalurgjisë. Unë fillova si inxhinier në repartin e anti-korrozionit që ishte një repart për mirëmbajtjen e uzinës në tërësi dhe mbrojtjen nga korrozioni. Besoj që kur fillova punën atje kishte afro 800-900 punëtorë dhe personel inxhiner dhe administrativ. Pas mbarimit të shkollës së mesme isha 18 vjeç dhe punova si punëtor, ndërsa pas mbarimit të universitetit 23 vjeç, punova si inxhinier. Puna në uzinë ndikoi mjaft pasi formimi në universitet ishte për inxhinieri dhe unë kisha mjaft mundësi zbatimi. Aty mësova se si mund të organizohet puna në ndërmarje të mëdha, se si dijet e fituara në universitet, mund të zbatohen në praktikë” kujton Bujari që sot ka ende forcë dhe energji të flasë për dijet e marra në universitet dhe në uzinë. Në vitin 1990 kur mori detyrën ishte vetëm 29 vjeç. Mund të ishte vërtet një i ri me plot energji dhe që kishte punuar që pas përfundimit të universitetit si inxhinier në Uzinë, por mosha e re, kishte të “pathënat” e veta. Sigurisht që ishin vite që shumë prej më të vjetërve u tërhoqën. Erërat e reja që po vinin shtonin frikën e pasigurinë, e ndoshta, në ballë të situatave, po dilnin rinia. A nuk ishin studentët që filluan klimën e ndryshimit në vend? Bujari në fakt po mendonte ta linte uzinën. Kishte bërë vitet e mjaftueshme, 7 vite si inxhiner në Uzinë dhe ndoshta ishte momenti që dijet në terren, ti kombinonte me leksionet për studentët. Andaj priste me padurim që të hynte në auditor për të kaluar si profesor definitiv në Fakultetin e Shkencave të Natyrës. I ati, kishte influencuar shumë në formimin e tij dhe punën në Uzinë. Babai i Bujarit punonte gjithashtu në uzinë, në sipërmarrjen e Ndërtimit. “Kishte për detyrë të bënte kallupet, të bënte pjesën e hekurit” kujton sot Bujari 62 vjeçar ndërsa përpiqet të sjellë në kujtesë punën e rëndë të të atit që nuk e kishte fatin e tij. Por, ndërsa priste firmën mbi letra për pedagog, ministri i Ekonomisë së kohës Abdyl Xhaja e kërkon në zyrë. Për të riun 29 vjeçar, të takoje ministrin në ato kohë të vështira, nuk ishte një çështje e thjeshtë. Në mendjen e Bujarit vërtiteshin plot gjëra; sistemi diktatorial ishte në grahmat e fundit por ende nuk kishte dhënë shpirt. E ç’kishte bërë një i ri si ai kundër sistemit? Asgjë. Kishte punuar orë e paorë në Uzinë, në gjurmët e të atit. Kaq. “U çudita: përse më kërkonte ministri mua?” kujton sot Bujari. Por më pas në takim me ministrin iu komunikua se punëtorët e kërkonin drejtor. Në atë kohë, funksiononte sindikata e punëtorëve dhe meqë Bujari ishte njëri prej tyre, e babai i tij po ashtu kishte kaluar shumë vite me ta me punën në uzinë, Bujari ishte personi adapt që në atë periudhë tranzicioni të ishte drejtor i Uzinës. “U emërova drejtor në 1990 dhe ishte një surprizë e papritur” kujton sot drejtori i dikurshëm. Orë e paorë, në zyrë, mes njerëzve që i donte dhe e donin. Që punëtorëve që vuanin mes kimikateve të mos mungonte asgjë. Atë kohë, ndryshe nga shfrytëzimi i sotëm, të punoje në një fabrikë të tillë mes kimikatesh nuk ishte ndonjë privilegj, por ama, për punëtorët kishte trajtim special. Përshembull, Bujari kujton se çdo punonjës në uzinë, për shkak të punës në ambiente që kishte kimikate të larta, trajtohej me qumësht. “Ishte si antidot, - kujton Bujari, - ishte trajtimi ushqimor më i mirë që jepej në formën e kuponit e përdorej tek mensa e Uzinës”. Kontrollet shëndetësore për punëtorët bëheshin në mënyrë periodike e me rigorozitet, dhe të gjitha, si çdo gjë nga ajo periudhë, ishte falas. Se ku kishte punëtori i “gjorë” të paguante doktorët. Të ishte për ta, kontrollet do të ishin zero. Megjithatë, ka edhe raste fatkeqësisht. Dhe Bujari këtu e ndal rrëfimin për tu menduar nëse duhet të tregojë një prej rasteve të ndodhura. E cila, sipas tij, nuk erdhi për shkak të një aksidenti të helmimit kimik, por një ngjarje nga pakujdesia e vetë punëtorit. “Kur po ndërtohej pjesa shtesë e Acidit nr.2, një saldator i talentuar, madje i dekoruar në atë kohë, teksa ishte duke punuar, padashje, preu pjesën ku po qëndronte vetë dhe ra nga një lartësi e madhe duke humbur jetën”. Ti nxjerrësh punonjësit në rrugë Ai vërtet e mori detyrën e drejtorllikut në vitin 1990, por dardha, siç thotë populli, e kishte bishtin mbrapa. Vërtet duhet të ringrinte uzinën në vitin e vështirë 1990, por këtë nuk mund ta bënte kur vlera e lekut po humbte, kur shitjet kishin rënë, kur shteti po shpërbëhej, e si kudo në Shqipëri, ndërmarrje të tilla po mbylleshin. Në atë kohë, në Uzinë, kishte 800 punëtorë. E jo të gjithë mund të vazhdonin punën. Ishte koha kur shumë prej tyre duhet të dilnin në asistencë. 300 kryefamiljarë duhet të linin punën dhe të shkonin në shtëpi me sistemin e 50%, që do të thoshte, ata që dilnin në asistencë, do merrnin gjysmën e rrogës, ndërsa për ata që do të vazhdonin punën, rroga do të ishte e plotë, duke marrë përsipër dhe përmirësimin e kushteve. “U ula dhe negociova me sindikatën. Më besoni, nuk ishte e thjeshtë. Por në fund ia dola. Dhe pas kësaj, isha ndër të parët drejtorë që pata sukses dhe vendosa për sistemin e shitjes, i panjohur më parë për ndërmarrje të tilla” thotë ish-drejtori. “Sepse që nga viti 1990, ndërmarrja kaloi me llogari më vete, që do të thoshte se buxheti i shtetit nuk do të jepte më asnjë lek. Për të nxjerrë para vetë duhet t’i nxirrje nga shitja dhe unë isha i pari që krijova sistemin e shitjes në atë ndërmarrje, ishte ndërmarrje nacionale” tregoi Dida. Sot është e thjeshtë të thuash se e menaxhon një ndërmarrje. Ka shumë ndërmarrje në Shqipëri që kanë nga 800 a mos më shumë punëtorë. Por sot është ekonomi tregu dhe përcaktimin e fuqisë punëtore e vendos tregu. Atëkohë, kur s’kishte as rregulla, as para, as kujt ti jepje llogari e për më tepër, as kujt t’i kërkoje llogari për shkak të një rebelimi të përgjithshëm, ishte e vështirë. E kur flet për menaxhimin e ndërmarrjes, Didës i shkëlqejnë sytë e tregon histori plot entuziazëm. Sa herë kthen muhabetin te gjendja sot, “fundi” i një ndërmarrje të shkëlqyer e zhgënjen. Sipas tij, dy janë faktorët: kontratat që nuk u zbatuan, e keqmenaxhimi i Uzinës që e çoi atë drejt fundit e shkatërrimit. “Më e mira që mund të bëhet sot është që ndërtesa të shembet, në mënyrë që fasada të mos marrë më jetë njerëzish”. Një profesor doktore kimiste që e filloi nga Superfosfati i Laçit Profesoresha Magdalena Cara, sot është 60 vjeç. U jep leksione çdo ditë studentëve për kimikatet dhe mban titullin profesor-doktore. Akademia e shkencave e ka pjesë të integruar të komisioneve të veta në komisionin e përhershëm të Biologjisë, Agrikulturës dhe Mjeksisë Veterinare. Por pakkush e di se profesoresha e sotme, dikur ka qenë një inxhiniere e thjeshtë në Uzinën e Superfosfatit të Laçit. E sikur ta dinin studentët e saj, kurioziteti do të duhet t’i shtynte të mësonin më shumë sesi ishte puna në uzina prej vërteti, e jo në projekte laburatorësh siç bëjnë studentët e sotëm. Ishte vetëm 25 vjeç kur vuri këmbën në Uzinë pasi përfundoi studimet për Kimi te Shkencat e Natyrës. Sot profesoreshë Magdalena është shumë e njohur, numëron me dhjetëra studime ndërkombëtare. Por, ja që fillesat i pati atje, në Uzinë, e më vonë në Metalurgjik. Madje në bisedë me revistën Neësbomb.al, profesoresha kujton me nostalgji vitet e punës në Uzinë. “Punoja te superfosfati pluhur, i granuluar dhe fruorosilikati i natriumit në vitet 1988 deri në 1990”, tregon profesoresha e nderuar që më shumë na habit me termat teknikë që përdor. Por një kimiste, nuk flet dot ndryshe. Për ne, madje mendojmë dhe për lexuesit, këto janë terma të padeshifrueshëm (të arritshëm në gjatësi vale për njerëzit e fushës). Për profesoreshën, janë si “buka me djathë”. Uzina e Superfosfatit, Magdalenës i kujton punën e parë, rrogën e parë, dhe statusin e saj të parë si inxhiniere. Ishte vetëm 25 vjeç. Nuk ka nevojë që të bëjmë njehsime me 25 vjeçaret e sotme. Madje edhe pse e re, në një kohë kur jeta e vuri në një uzinë të rëndësishme, për Magdalenën, kimia ishte kimi; puna ishte punë; e mashtrimi mashtrim. Nuk do ta lejonte. “Por edhe atë kohë ka pasur brryla. Kur doje të bëje drejtësinë, përplaseshe” kujton inxhinierja e djeshme me buzëqeshjen e profesores së sotme. “Më kujtohet një rast kur më sjellin një nga lëndët e para (Acidin sulfurik) me përqëndrim më të ulët se e lejonte karta teknologjike dhe tekniku i procesit më kërkoj t’ja konfirmoja. Si inxhiniere prodhimi dhe përgjegjëse direkt për cilësinë nuk do të lejoja që të abuzohej me parametrat teknologjikë. Bllokimi i prodhimit nga ana ime krijoj një problem shumë serioz. Më kujtohet akoma si më ka thirrur drejtori i Kombinatit i asaj kohe N.I. me zë të lartë, pa më përmendur as emrin, por si vajza e babait, që e njihte personalisht. Vajta ne zyre me “qetësinë” e vendimit të drejtë që kisha marrë, por duke menduar si do përballesha me të që mos të thyhesha. E vërteta është që drejtori nuk e “theu” urdhërin që unë kisha dhënë me shkrim: “të ndalohet prodhimi derisa të plotësohen kërkesat për përqëndrimin e Acidit sipas kartës teknologjike”. Ai solli acidin sipas parametratrave të kërkuara, por më tha prerë “mos e bëj më këtë gjë që bëre sot”, rrefen ajo. Nuk mund të shpjegohet thjeshtë sesi një profesor doktore si ajo, me kualifikime të panumërta në Norvegji, Suedi, Hungari, Zvicër, Itali e gjetkë dhe një emër shumë i njohur në shkëncën e kimisë, e kujton me mall rininë, pasionin për punën, bisedat me punonjësit apo edhe shakatë që bënin atë kohë. Për të rinjtë e sotëm është e pakuptueshme, edhe sepse nuk e njohin të shkuarën. Por për moshatarët e saj të atij brezi, të gjitha këto e kanë një sens. Madje, një nga mikeshat më të mira që ka edhe sot Magdalena e ka njohur në këtë uzinë. Dhe ka nga ato ngjarje të mbeten përjetësisht në memorje. Sikurse e evidentuam në fillim, në Uzinën e Laçit për punëtorët jepej qumësht shtesë që përdorej si antidot për punën e rëndë të punëtorëve. Por Magdalena thotë se varfëria ishte ulur këmbëkryq në këtë zonë, edhe mes punëtorëve të uzinës. “Isha e dhënë totalisht pas punës. Si e re e apasionuar atëkohë, as nuk i konsumoja benefitet që na jepte ajo punë, e shpeshherë as kuponin me qumeshtin që na takonte. Erdhi drejt meje një prej punëtorëve. Më kërkoi qumështin. Më tha se nuk e donte për vete. Donte tua jepte fëmijëve në mbrëmje. Tragjike apo jo”. Sot, nuk ekziston asgjë nga Uzina që inxhierja nisi karrierën e saj. Por duke qenë se lëndët kimike aty ishin prezent, për kimisten e sotme, ka akoma shumë punë për të bërë. Tanimë, jo për të parë ingrediendët e sa duhet të shtohen, por për të bërë një studim të thelluar me specialistë të fushës së mjedisit për ndotjen e ekosistemit. Madje, si është e mundur që 33 vite pas shkatërrimit të Uzinës askujt nuk i shkon në mend një gjë e tillë!!! Uzina që helmon Që duhet një studim i thelluar dhe ndërhyrje emergjente për pastrimin e zonës, kjo është pak por emergjente. Askujt nuk i shkon ndërmend të pastrojë zonën nga mijëra tonelatat e mbetura aty, një pjesë e tyre edhe radioative. Madje studiuesit mendojnë se shirat e shumtë, kanë agravuar situatën. Shumë prej kimikateve kanë depërtuar edhe në ujrat nëntokësorë. Një ndër arsyet që në atë zonë ku është e vendosur Uzina, nuk sheh asnjëlloj bimësie. Shkak janë shirat acidë që nuk lejojnë të zhvillohet asgjë. Uzina dikur prodhonte 180 mijë tonë superfosfat në vit që ndikoi fuqishëm në zhvillimin e bujqësisë në kohë. Por atëherë, pakkush u mor me ndotjen e kësaj sasie gjigande kimikatesh në mjedis. Madje as sot, kur ka me qindra OJQ për mbrojtjen e mjedisit, askush nuk kujtohet të bëjë ndonjë raport e të japë gjendjen aktuale të zonës pas shkatërrimit të uzinës.

Superfosfati i Laçit, “vrasja” që vjen nga shkëlqimi

Nga Mikeljana Prenja

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Vajzat e humbura

Nga Lindja drejt rrugëve shqiptare, si po ndryshon tregu i makinave në Shqipëri

Shëndetësia me kancer

Doktorë nën akuzë, Onkologjik pa ilaçe

Sezoni veror i “KAFE RIVIERËS”

Tymi që nxiu Vlorën

Artikujt më të lexuar

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Përtej Zvërnecit

Gjergj Luca, kryeoligarku i Shkrimsit, rebeli që grisi diplomën për t’u bërë biznesmen

Vajzat e humbura

Lufta me Bulevardin

Gjiri i Kakomesë, “Bukuroshja” e braktisur bëhet gati për TURIZËM

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?

Superfosfati i Laçit, “vrasja” që vjen nga shkëlqimi

Nga Mikeljana Prenja

Mbështetni autorët dhe abonohuni në përmbajtje

Shkarko

Zblloko Artikullin

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Artikujt më të lexuar

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?