“ALBANIAN FILES”: 4 çështjet e debatueshme

Kaotizmin e Shqipërisë e përshkruan më së miri Tirana. Në qytetin që shitet si kozmopolit dhe një qendër e arkitekturës ndërkombëtare, ku janë thyer barrierat e ndasive fetare dhe që qëndron mikpritës ndaj të huajve, shkelen më të dyja këmbët të drejtat e qytetarëve lokalë. Qytetit i mungon furnizimi i përhershëm me ujë, ujrat e zeza rrjedhin në lumin që kalon mespërmes tij, pemët zëvendësohen nga betoni me ritëm më të lartë se numri i banorëve, asnjë projekt ndërtimi nuk konsultohet me ta dhe autoritetet që japin leje, mbivendosin kate mbi rregullat që kanë miratuar vetë. Që të marrësh leje ndërtimi do të duhet të kesh lidhje me pushtetin, ndërsa që të marrësh leje ndërtimi për kullë, vendin, numrin e kateve, vlerën e projektit, duhet ta miratojë vetë kryeministri si kryetar i Këshillit Kombëtar të Territorit, ndërsa dizajni duhet të ketë firmën e një studioje ndërkombëtare - rregull ky i pashkruar në asnjë akt ligjor, por që zbatohet më me përpikmëri dhe se ato të shkruara për çdo investitor! Tirana është kthyer në një qytet me urbanizim të rrëmujshëm, ku përveç trafikut që rëndohet gjithnjë e më shumë dhe çon në kolaps transportin ditëve me shi, mungon struktura komunitare e shërbimeve sociale në lagje të reja, e në ato të vjetrat qendrat e shërbimeve publike nuk mjaftojnë. Mbizotërimin e estetikës së të huajve në shumicën e projekteve që janë bërë vitet e fundit dhe lidhjen e asaj me vizionin e njeriut që drejton vendin, nuk do të kishte se si ta shpejgonte më mirë libri i botuar së fundi: Albanian Files. Në 750 faqet e tij janë shënimet e dhjetra arkitektëve të 60 studiove ndërkombëtare, pjesa më e madhe e të cilave kanë punuar në Shqipëri e një pjesë janë ftuar për të dhënë ide mbi zhvillimin. Botimi shkaktoi polemika të shumta mbi marrëdhënien e pushtetit në miratimin e projekteve të ndërtimit, lidhjen apo përcaktimin e studiove që dizenjojnë ato dhe paratë që financojnë veprat. Por sfida më e madhe e këtyre projekteve janë pyetja që u shtrohet arkitektëve më të mirë të globit: a duhet që projektet të kenë funksionalitet dhe bukuri në vetvete apo këto vlera t’i përcjellin përreth mjedisit ku ngrihen? Që kjo të ndodhë, arkitektura nuk duhet të shihet e veçuar nga urbanizimi, ndaj përpara çdo pune që ata bëjnë, të huajt duhet të njohin vendin, si jetohet, çfarë ofron dhe sa është funksional është ambienti ku objekti ndërtohet. NëSe për shumë libri është një dosje që tregon ndërhyrjen e shtetit në sektorin privat, për të tjerë është një dëshmi e imazhit në rritje të vendit, ku në vend të ndërtimeve kaotike dhe pa cilësi, tashmë banesat, kullat dhe projektet në turizëm bëhen nga emra të njohur jo vetëm për artin që tentojnë të krijojnë por dhe për rigorozitetin në zbatimin e projekteve. Për këtë arsye, Albanian Files nuk ka vetëm një linjë, një këndvështrim dhe një histori. Ai tregon më së miri përplasjet që kanë ndodhur në vendin tonë, mbivendosjet që pushteti i bën publikes dhe privates dhe polemikave të shumta që vetë shoqëria jonë ka: Çfarë efekti kanë patur projektet e studiove të huaja? Të mira apo të këqija? A do të ishte më mirë të shihnim ndërtesa betoni pa asnjë shije nëse vizioni i autoriteteve ka qënë për të shtyrë si kontributor në ekonomi sektorin e ndërtimit apo që këto ndërtesa të kenë përsipër furçën e star-arkitektëve? Për të zbërthyer më mirë atë që solli për publikuan ky libër do ta shohim në 4 linja: Çfarë ka brenda faqeve botimi, si e sheh kryeministri Edi Rama, si e shohin arkitektët e huajt dhe çfarë thonë kritikët. Çfarë përmban “Albanian Files” Dhe pse ata që u angazhuan për punimin e këtij botimi synonin të çonin Shqipërinë në duart e të huajve për ta parë si një vend të hapur, shumë pyetje përtej estetikës së projekteve kanë shkaktuar debate që lidhen me mirëqeverisjen: kush e zotëron transformimin e një vendi: shteti apo shteti bashkë me sipërmarrjen? Mbi ç’baza ligjore orientohet tregu privat i ndërtimit, a ka konflikt interesi me autoritetet që japin leje për projektet dhe kush ka të drejtën të zgjedhë arkitektin e tyre? Janë autoritetet që kanë monopolin e të bukurës apo blerësit e njësive të një godine? Nëse arkitektura vitet e fundit në instrument të shtetit, trupat fizikë të saj janë private: kulla, rezidenca, hotele, komplekse mikse, masterplane bregdetare dhe zhvillime turistike. Në libër, Shqipëria përshkruhet si një vend që nuk i tërheq arkitektët me para apo shkëlqim, por me besimin në një ëndërr të përbashkët. Megjithatë tabelat e projekteve tregojnë një realitet më kompleks: ëndrra ka zhvillues, investitorë, sipërfaqe dhe kosto të larta! Dhe pikërisht këtu, mes gjuhës së lirisë dhe bilancit të metrave katrorë, lind pyetja: a është transformimi urban i Shqipërisë një projekt i përbashkët shoqëror, apo një treg i madh privat i mbështjellë me estetikën e arkitekturës ndërkombëtare? Janë në total 523 projekte të dizenjuara nga 60 studiot e arkitekturore ndërkombëtare autore të librit “Dosjet e Shqipërisë”. Shumica e tyre janë private, dhjetra publike dhe të tjera të përbashkëta: publike dhe private. Nga të dhënat e librit, mund të krijohet një vlerësim i përafërt për tregun që këto zyra zotërojnë në Shqipëri. Nëse një projekt kushton nga 700 mijë deri në 2 milion euro për ato me sipërfaqe të mëdha, mund të vlerësohet se janë të paktën 500 milion euro të paguara për arkitektët famozë! Një analizë e të dhënave të publikuara në librin The Albanian Files: Freedom and Architecture (Dosjet e Shqipërisë: Liri dhe Arkitekturë) tregon se pas narrativës së Shqipërisë si laborator arkitekturor qëndron një portofol i gjerë projektesh publike e private, të cilat janë nxitur nga një emër: Edi Rama. Janë 19 projekte të dizenjuara nga studio arkitekturore të huaja në periudhën kur ai ishte kryebashkiak i Tiranës dhe 504 pasi Rama u mandatua si kryeministër. Në vitet e tjera gjurmët e tyre janë ose të pakta ose inekzistente, ndërsa hasen më shumë në bashkitë e drejtuara nga socialistët. Nga të dhënat e përpunuara nga lejet e ndërtimit që janë zbardhur vetëm për Tiranën, sipërfaqja që mban firmën e star-arkitektëve kap një hapësirë prej 3 milion metrash katrorë, kjo tregon se 80% e godinave të larta në kryeqytet 10-vjeçarin e fundit, janë projektuar nga studio të huaja. Në listën me kompanitë që mbajnë numrin më të madh të projekteve në Shqipëri kryeson 5IN4E me 46 projekte, ndjekur nga gjermanët e Bolles & Wilson” me 34, Studio Precht me 29, CITYFÖRSTER 27 projekte dhe Archea Associati me 24. Studio të tjera që kanë dhjetra projekte në Shqipëri janë Kuehn Malvezzi, , Camilo Rebelo, Coldefy, Stefano Boeri, RCR Arquitectes, BIG etj. Edi Rama: Libri synon transformimin pozitiv të fjalës “dosje” Edi Rama shfaqet si figura politike qëndrore e librit. Ai është autor i parathënies dhe përmendet në dhjetëra referenca nga autorët dhe studiot pjesëmarrëse: si ish-kryetar i Bashkisë së Tiranës, si kryeministër dhe si politikani që e ka vendosur arkitekturën në qendër të narrativës së qeverisjes. Në parathënien e librit, Rama synon që fjalën “dosje” ta kthejë nga një simbol frike dhe kontrolli që ishte në të shkuarën komuniste, në një metaforë që mund të përdoret për lulëzimin e të ardhmes. “ Dosjet e vjetra, ndiqnin njerëzit; këto të rejat ndjekin një histori. Është një histori takimesh mes arkitektëve ndërkombëtarë dhe Shqipërisë, një vend që në libër përshkruhet si ende i hapur ndaj eksperimentit, ndaj ëndrrës dhe ndaj mundësisë për të ndërtuar ndryshe ”, thotë kryeministri në parathënie. Në hyrje, arkitektja Anneke Abhelakh që është angazhuar me redaktimin e librit e përshkruan Shqipërinë si një vend ku arkitektura “nuk është kurrë neutrale ”. Ajo lidhet me pushtetin, kujtesën, identitetin dhe mënyrën se si njerëzit jetojnë së bashku. Ky është edhe boshti politik i librit: arkitektura nuk paraqitet thjesht si profesion, por si instrument transformimi. Për të, kjo e bën The Albanian Files më shumë se një katalog arkitekture. Ai është edhe një dokument politik për mënyrën se si Shqipëria dëshiron të shihet: e hapur, eksperimentale, e lidhur me emra ndërkombëtarë dhe e gatshme të përdorë arkitekturën si gjuhë të imazhit shtetëror. Në shënimet e lëna në hyrje të librit, kryeministri Edi Rama argumenton se projektet arkitekturore janë krejtësisht e kundërta e atyre të komunizmit dhe përfaqësojnë një epokë të re lirie ku vizioni zëvendëson shtypjen historike. Në këtë tekst ai flet për një liri që vjen nga fjala “Jo, në të gjithë format e saj”. Për të qeverisja dhe projektet e kullave ose resorteve janë një process që ka thyer barrierat burokratike dhe pengesat e vjetra për të zhvilluar arkitekturën moderne. Pas polemikave që shkaktoi ky tekst, Rama është shprehur se nuk ka patur asnjë kontroll editorial mbi librin dhe shënimet e arkitektëve janë bërë në liri të plotë “ Njerëz që e kanë bërë emrin dhe historinë e tyre në skenën e arkitekturës botërore dhe janë mbledhur në Shqipëri duke dhënë kontribute që ndër të tjera, do të bëjnë që ky vend dhe vajzat e djemtë e këtij vendi, arkitektë, urbanistë, nesër të nxjerrin emër shqiptari që do të shkëlqejë në skenën e botës sepse ne kemi universitetin më të madh dhe prestigjioz në qiell të hapur të arkitekturës dhe zhvillimit urban ku arkitektë rrisin ekspertizën e tyre. The Albanian Files është vendosur nën shënjestër nga inkuizicioni revolucionar i protestës, ndërkohë që nuk është libri im dhe as i botuar prej meje, unë thjesht kam dhënë aty një tekst parathënës që është krenari që si kryeministër i Shqipërisë, isha i ftuar ta shkruaja me gjithë këtë armatë arkitektësh dhe ka ardhur si projekt editorial tërësisht i pavarur dhe janë kontribute të studiove që punojnë në Shqipëri dy dekadat e fundit” Si e shohin transformimin e Shqipërisë dhe rolin e Edi Ramës star-arkitektët “ Ne hymë në një ndërtesë formale dhe menduam se do të takonim një politikan. Në fakt ne ishim të rrethuar nga arti dhe e kuptuam që po takonim një artist. Ai na çoi në një vend që ngjante me një zyrë të haur dhe na tregoi historinë e vendit dhe të qytetit ”, tregon arkitekti spanjoll Pablo Bofill, i studios “BOFILL TALLER DE ARQUITECTURA”. Shumë të tjerë e shprehin hapur se arkitektura është në qendër të modelit të qeverisjes së kryeministrit Edi Rama. “ Kryeministri Edi Rama ka vendosur arkitekturën në listën e prioriteteve të tij dhe e mbështet atë në mënyrën më të mirë të mundshme: duke qënë personalisht i përfshirë. Kjo agjendë politike është radikale dhe unike ”, shkruan Christian Kerez, ndërsa Elora Hardy nga IBUKU STUDIO e sheh të rrallë angazhimin e një drejtuesi shteti me arkitekturën. “ Me vizionin krijues të kryeministrit Edi Rama, ka një energji reale përreth për të përdorur arkitekturën për të frymëzuar dhe drejtuar. Është e rrallë të shohësh këtë nivel qëllimesh dhe mundësish në vend tjetër ”, thotë ajo. Në shënimet e librit duket se i gjithë modeli që ka marrë zhvillimi urban dhe dizanji i projekteve të ndërtimit, shihet se ka qënë jo vetëm i bekuar nga Edi Rama dikur si kryebashkiak dhe vitet e fundit si kryeministër, por ai në disa raste ka qënë personi që ka ftuar studio me emër për të ardhur dhe dhënë kontribut në Shqipëri. Kjo shihet në rastin e arkitektit kilian Alejandro Aravena, i cili thotë se “ Benedetta Tagliabue më dërgoi një mesazh duke më pyetur nëse isha dakord që t’i jepte numrin tim kyreministrit të Shqipërisë. Thashë patjetër. Pesë minuta më vonë ai më kontaktoi dhe më pyeti nëse mund të vija në Shqipëri për të biseduar mundësinë e një projekti. Që nga ajo kohë kam ardhur në Shqipëri disa herë ”. Apo në rastin e austriakut Chris Precht autor i projektit Parku Eden në kryeministri, i cili është kontaktuar personalisht në rrjetin Instagram nga kryeminsitri. Respektimin e standardeve të cilësisë së projekteve, ai e sheh si një kërkesë të panegociueshme që ia ka bërë vetë kryeministri, një pikë që gjtihnjë ka përplasje me investitorin privat të cilët priren drejt fitimit. “ Edi Rama na i ka bërë të qartë që ne si arkitektë të kemi detyrimin për të luftuar për cilësinë dhe t’i rezistojmë dëshirës tipike të zhvilluesve për sa më shumë metra katrorë me kosto sa më të ulët. Është një betejë e vështirë pasi çdo arkitekt me përvojë do të ketë ndërtuar një kuptim të kufijve financiarë të projektimit mbi një mori ëndrrash arkitekturore të vdekura. Faktori më i rëndësishëm për të rritur cilësinë është krijimi i një mjedisi të sigurt zhvillimi, duke u dhënë zhvilluesve sigurinë se investimet e tyre do të shlyhen gjatë periudhave të gjata të rritjes së qëndrueshme të vlerës ”, shkruan Precht. Në shënimet e tyre ata përpiqen të tregojnë jo vetëm se si Shqipëria është kthyer në një tokë të premtuar për arkitektët dhe ka në qendër të administrimit si shtet estetikën, kur shumë vende të tjera e kanë kaluar në plan të fundit, por dhe se si ata po shërbejnë si një shkollë për arkitektët shqiptarë dhe brezat e rinj. Kjo pikë hap diskutime, pasi një nga kritikat më të forta që ka marrë ky model i ndjekur, është përjashtimi i studiove vendase dhe arkitektëve shqiptarë nga projektet e rëndësishme. Kritikat për librin Projektet e kullave, zhvillimet e resorteve në bregdet dhe zonat malore, qendrat tregtare dhe thuajse çdo vepër që kërkon miratimin e Këshillit Kombëtar të Territorit është dizenjuar vitet e fundit nga arkitektë të huaj. Kjo është pika e parë që libri Albanian Files shihet nga kritikët si përjashtues i vlerave që kanë profesionet në Shqipëri dhe konfromist ndaj të huajve dhe emrave të njohur. Janë një numër i kufizuar projektesh që kanë autore zyrat vendase dhe po një dorë studiosh rezultojnë të jenë bashkëpunëtore të arktiktëve të huaj. Pika tjetër e kritikëve lidhet me ndërhyrjen e shtetit në tregun privat dhe kostot e larta që kanë projektet të cilat transmetohen më pas dhe në çmimet e shitjeve të apartamenteve. Shumë prej kullave në kryeqytet apo resorteve në jug të vendit kanë çmime shitje që variojnë mes 3 deri në 5 mijë euro për metër katrorë, ndërsa kosto e projektimit është mes 50 deri në 100 euro për metër katrorë. Një pjesë e kritikave lidhen me projektet që shihen si të izoluara dhe nuk bashkëveprojnë me komunitetet ku ndërtohen. Në shumë raste godinat ngrihen afër monumenteve të kulturës, qendrave historike dhe zonave të mbrojtura, ndërsa funksionaliteti në raport me popullsinë që banon është i ulët pasi mungojnë shërbimet sociale, shëndetësore dhe projektimi i fluksit të trafikut apo hapësirat e gjelbra. Shumë arktiktë të njohur si Stefano Boeri, belgët e 51N4E, Winnie Mass i MVRDV apo Marco Cassamonti akuzohet se kanë shkelur etikën profesionale duke dizenjuar ndërtesa që shkelin parimet e profesionit të tyre. Boeri është autor i Planit Rregullues të Tiranës, por kjo nuk e ka ndalur që të shkelë planin e punuar vetë dhe të projektojë kulla në zonat ku lejohet ndërtimi deri në 6 kate. Godina të projektuara nga Casamonti dhe Mass kanë dalë përtej projektit fillestar duke shtuar katet, por nuk është dëgjuar ankesë nga studio që janë autore, apo ndërtimet afër kullës së Sahatit që është monument kulturor i kategorisë së parë me që janë projektuar nga belgët. Shumë prej kritikëve shohin dhe elementë penalë në këto dosje, dhe kërkojnë që Prokuroria e Posaçmet ë nisë hetimin. Ata shohin konflikt interesi se si personi (në këtë rast kryeminsitri Edi Rama) që është autoriteti që jep lejet e ndërtimit përcakton projektuesin, si ai kontakton vetë studiot e huaja dhe në projekte publike duke eleminuar garën apo në fatin që kanë projektet e zhvillimit në zonat e mbrojtura të cilat janë hartuar përpara se të ndryshonte ligji që i hap rrugë ndërtimeve aty. Një pjesë e mirë e kritikëve i sheh star-arkitektët të përdorur për të mbuluar depërtimin e parave me origjinë aktivitetin e narkotrafikut që ka hyrë në sektorin e ndërtimit vitet e fundit. hetimet e SPAK kanë treguar se shumë nga bizneset dhe pronat e sekuestruara ndodhen në kulla apo resorte që kanë firmat e studiove të arkitekturës ndërkombëtare.

“ALBANIAN FILES”: 4 çështjet e debatueshme

Nga Ola Xama

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Lufta me Bulevardin

Vajzat e humbura

Librazhdi, qyteti që nuk njihni, me bujtina dhe aventura që ju lënë pa mend

Mariglen Disha, njeriu pas vizionit të ri për Librazhdin!

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Artikujt më të lexuar

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Përtej Zvërnecit

Gjergj Luca, kryeoligarku i Shkrimsit, rebeli që grisi diplomën për t’u bërë biznesmen

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

JETA E NATËS NË VITET ’90, NGA DISKO ALBANIA DHE MARIKAJ TE BUZUKËT E PARTYT RAVE

Gjiri i Kakomesë, “Bukuroshja” e braktisur bëhet gati për TURIZËM

Sabri Godo, veç “SKËNDERBEU”-t ju rrëfej betejat e mia me kalë

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?

“ALBANIAN FILES”: 4 çështjet e debatueshme

Nga Ola Xama

Mbështetni autorët dhe abonohuni në përmbajtje

Shkarko

Zblloko Artikullin

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Artikujt më të lexuar

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?