Esat Pasha & Faik Konica

Në pranverën e vitit 1919, Evropa dukej sikur po merrte frymë për herë të parë pas katër vitesh lufte. Perandoritë ishin rrëzuar, kufijtë po rivizatoheshin, dhe në Paris diplomatët e palëve fituese ishin mbledhur për të vendosur fatet e kombeve. Në sallonet e hoteleve elegante, në korridoret e konferencave dhe mbi tryeza të mbuluara me harta, po negocioheshin shtete të reja, territore dhe sovranitete. Për Shqipërinë, gjithçka varej nga vendime që po merreshin larg saj. Në këtë klimë pasigurie dhe pazari diplomatik, një letër me kokë zyrtare “Qeveria e Shqipënisë”, e shkruar në frëngjisht lingua franca e diplomacisë së kohës, i drejtohej kryeministrit grek Eleftherios Venizelos. Autori ishte Esat Pashë Toptani. Skena: Konferenca e Paqes në Paris. Dokumenti, i shoqëruar me një telegram nga Selaniku dhe me reagimin e mëvonshëm francez, përbën sot një dëshmi të rëndësishme për mënyrën se si përfaqësimi i Shqipërisë po ndërtohej dhe sfidohej në arenën ndërkombëtare. Një letër që kërkonte jo thjesht mbështetje Në pamje të parë, letra e 1 majit 1919 është një komunikim diplomatik klasik: gjuhë e përmbajtur, formula kortezie, strukturë e rregullt. Por brenda saj qëndron një mesazh i qartë politik. Në thelb, letra përmbante tre objektiva të qartë: të artikulohej kundërshtimi ndaj pranisë italiane, të vihej në pikëpyetje përfaqësimi i delegacioneve rivale dhe të forcohej pozicioni i tij si përfaqësues. Esat Pasha i përcjell Venizellosit një telegram të nënshkruar nga shqiptarë të vendosur në territorin grek, të cilët protestonin kundër pranisë italiane në Shqipëri dhe kundër delegacioneve rivale shqiptare në Paris. Dokumenti synonte të krijonte kësisoj një bazë legjitimiteti për vetë Esatin si përfaqësues politik. Nuk ishte një përpjekje thjesht për mbështetje, por e kalkuluar më së miri për t’u pozicionuar. Telegrami i Selanikut, i bashkëlidhur me letrën, krijonte idenë e një mbështetjeje të organizuar. Ai fliste në emër të “mijëra refugjatëve”, përdorte gjuhë të fortë për pavarësinë dhe kërkonte evakuimin e trupave italiane. Por paradoksi qëndronte këtu: për ta arritur këtë “pavarësi”, Esati kërkonte mbështetjen e një fuqie tjetër fqinje. Pra, ndërsa akuzonte rivalët për afrimitet me Italinë, vetë afrohej me Greqinë. Ishte politika e ekuilibrave të brishtë dhe e kompromiseve të heshtura, ndërsa tonet shumë mikluese ndaj fqinjit jugor duken fare qartë. Lexuar sot, dokumenti është më pak një deklaratë emocionale dhe më shumë një instrument politik. Ai dëshmon mënyrën se si në atë kohë legjitimiteti ndërtohej përmes korrespondencës, memorandumeve dhe mbështetjeve të artikuluara në mënyrë strategjike. Para Parisit: Londra 1917 Në Paris, Shqipëria nuk paraqitej si një trup i vetëm. Qeveria e Durrësit, e mbështetur nga Italia, kishte dërguar delegacionin e saj zyrtar. Në të njëjtën kohë, Esat Pasha operonte me një përfaqësim paralel. Krahas tyre, edhe grupe të tjera shqiptare në diasporë përpiqeshin të artikulonin kërkesat për sovranitet dhe integritet territorial. Për fuqitë e mëdha, kjo shumësi zërash e bënte situatën më të ndërlikuar. Letra e Esatit përpiqej ta thjeshtonte këtë tablo duke delegjitimuar rivalët dhe duke ofruar veten si një interlokutor i besueshëm. Por historia nuk fillon në Paris. Ndërsa raportet e intrigat kishin nisur prej vitesh e madje dekadash, dy vite më parë, në korrik 1917, një tjetër dokument diplomatik përmend një figurë shqiptare në një kontekst të ngjashëm ndërkombëtar. Telegrami, i ruajtur në arkivat greke (shkruar po në frëngjisht), ishte dërguar nga Joani Gennadios, Konsulli i Përgjithshëm i Greqisë në Londër, drejt Ministrisë së Jashtme në Athinë. Në të përmendet Konica, pra Faik Konica, i cilësuar si “agjent italo-shqiptar”. Termi duhet lexuar në kontekstin e kohës. Në vitin 1917, Lufta e Parë Botërore ishte ende në zhvillim. Italia, Greqia, Franca dhe Britania operonin brenda një sistemi aleancash të ndërlikuara. Në këtë realitet, figura shqiptare që lëviznin në qarqe ndërkombëtare shpesh perceptoheshin përmes filtrit të interesave që përfaqësonin. Telegrami nga Londra flet për aktivitete dhe kontakte politike në diasporë. Ai tregon se çështja shqiptare qarkullonte në raportet diplomatike edhe gjatë luftës. Kur ky dokument vendoset pranë letrës së Esat Pashës të vitit 1919, tabloja bëhet më e qartë. Dy figura shqiptare, dy kryeqytete evropiane, dy momente të së njëjtës periudhë të trazuar. Njëri përmendet në Londër në lidhje me Italinë; tjetri, dy vite më vonë, i drejtohet Greqisë në kërkim të mbështetjes politike. Por duket se njëri personazh i bashkon të dy dokumentet: Esad Pasha. Në atë të 1917, ai përmendet në fund si personazhi që mund të bënte të mundur çmontimin e akuzave të Konicës ndaj Greqisë. Një epokë marrëveshjesh të heshtura Kjo nuk është thjesht kontradiktë personale. Është pasqyrë e një kohe kur politika ndërkombëtare funksiononte përmes kanaleve të shumta dhe lëvizjeve të nëndheshme. Vitet 1917–1919 ishin vite tranzicioni. Marrëveshjet mes shteteve nuk bëheshin gjithmonë publike. Aleancat përshtateshin sipas rrethanave ushtarake dhe kalkulimeve politike. Marrëveshja Venizelos–Tittoni e vitit 1919 është një shembull i qartë i këtyre lëvizjeve të dyfishta në Ballkan. Në këtë klimë, figura të ndryshme shqiptare përpiqeshin të gjenin hapësirë veprimi duke komunikuar me aktorë të ndryshëm ndërkombëtarë. As Esati dhe as Konica nuk operonin në boshllëk. Ata ishin pjesë e një sistemi ku shtetet e vogla kërkonin mbështetje, ndërsa fuqitë e mëdha negocionin interesa. Dokumentet e vitit 1917 dhe 1919, të vendosura së bashku, tregojnë një realitet kompleks: përpjekjen për të ndërtuar përfaqësim në një kohë kur sovraniteti ishte ende i brishtë. Çfarë ndodhi më pas? Konferenca e Paqes nuk prodhoi një zgjidhje përfundimtare për Shqipërinë. Por zhvillimet e brendshme ndryshuan rrjedhën e ngjarjeve. Lufta e Vlorës detyroi Italinë të tërhiqej. Mbështetja amerikane pengoi planet për copëtim. Nga ana tjetër qeveria e re italiane, zgjodhi një rrugë tjetër duke denoncuar vendimet e paraardhësve, edhe si pasojë e protestave të brendshme dhe Shqipëria u kthye sërish në vëmendje të shtypit europian. Kongresi i Lushnjës krijoi një autoritet të ri politik. Klima ndërkombëtare evoluoi me krijimin e Lidhjes së Kombeve. Esat Pasha u vra në Paris në vitin 1920. Faik Konica do të vazhdonte veprimtarinë e tij në një kontekst tjetër institucional duke njohur kreshendo shumë mbresëlënëse si ambasador i Shqipërisë në SHBA. Edhe vetë Greqia do ta njihte realitetin e ri dhe do të tentonte të operonte në një mënyrë më mirëkuptuese në raport më Tiranën. Letra e 1919-ës dhe telegrami i 1917-ës mbeten sot padyshim (përtej risisë dokumentare) si fragmente të një periudhe kur Shqipëria përpiqej të gjente vendin e saj në një rend ndërkombëtar që po rindërtohej. Ato nuk japin përgjigje të thjeshta. Por na ndihmojnë të kuptojmë sa e ndërlikuar ishte ajo kohë, dhe sa shumë lëvizte historia edhe përmes dokumenteve të shkruara me makinë shkrimi, larg syve të publikut. Letra shoqëruese e Esat Pashës Paris, më 1 Maj 1919 Shkëlqesisë së Tij, Zotit Venizelos, Kryetar i Delegacionit Helen, Hotel “Mercedes”, Paris Zoti Kryetar, Kam nderin t’i përcjell Shkëlqesisë Suaj kopjen e një telegrami që kam marrë nga Selaniku. Siç do ta vëreni, nënshkruesit, të gjithë krerë shqiptarë dhe bashkëpatriotë refugjatë në territorin helen, protestojnë kundër pushtimit të vendit të tyre nga trupat italiane dhe kundër pranisë në Paris të delegacioneve të udhëhequra nga pseudo-shqiptarët Turhan Pasha dhe Halil Pasha. Ata ripohojnë besimin e tyre në personin tim për të mbrojtur parimin e pavarësisë së pastër dhe të thjeshtë të Shqipërisë. Është për t’iu përgjigjur dëshirës së tyre që kam nderin t’ju komunikoj dokumentin në fjalë. Ju lutem pranoni sigurimin e konsideratës sime më të lartë. (Nënshkrimi) Esat Telegrami i refugjatëve shqiptarë në Selanik Në emër të disa mijëra refugjatëve shqiptarë në territorin helen, kemi nderin të protestojmë me energjinë më të madhe kundër veprimeve të padrejta të trupave italiane, të cilat vazhdojnë, shtatë muaj pas armëpushimit, të pushtojnë Shqipërinë tonë pa asnjë arsye ushtarake. Populli shqiptar kërkon pavarësi të plotë për Shqipërinë, të çliruar nga zinxhirët e protektoratit italian. Autoritetet italiane po sjellin pseudo-shqiptarë, ish-funksionarë të Turqisë së mallkuar, si interpretues të vullnetit të popullit. Duke pohuar besimin tonë absolut te Esad Pasha, komandanti ynë heroik, i lutemi Shkëlqesisë Suaj të mbrojë parimin e pavarësisë shqiptare dhe evakuimin e menjëhershëm të trupave italiane. Ne do të luftojmë me armë në dorë deri në pikën e fundit të gjakut tonë për lirinë e Shqipërisë. (Lista e gjatë e nënshkruesve vijon) Reagimi francez Paris, më 5 Maj 1919 Zoti President, Kam nderin të konfirmoj marrjen e letrës suaj të datës 1 maj dhe të telegramit nga Selaniku, që përmban protestat e krerëve shqiptarë kundër pushtimit të Shqipërisë nga trupat italiane dhe kundër delegacioneve të kryesuara nga Turhan Pasha dhe Halil Pasha. Ju lutem pranoni sigurimin e konsideratës sime më të lartë. Dyshimet greke p ë r Konic ë n Londër, 5 Korrik 1917 Dërguesi: Gennadius (Joani Gennadios, Konsulli i Përgjithshëm i Greqisë në Londër) Marrësi: Ministria e Punëve të Jashtme, Athinë "Më datë 12 të muajit korrent, Konica, agjent italo-shqiptar i mirënjohur, i drejtoi gazetës 'Daily Telegraph' një letër plot akuza kundër nesh, duke kërkuar Epirin e Veriut si një vend pastërtisht shqiptar dhe duke pohuar se Z. Zografos i kishte pranuar atij se nuk mund t'u jepte fund tmerreve të kryera nga bandat epirote etj. Zoti Pember Reeves i përgjigjet sot me një letër dërrmuese, duke vërtetuar gënjeshtrat e këtij agjenti, i cili thotë se përfaqëson 60,000 shqiptarë të dëbuar dhe refugjatë në Amerikë. Ju lutem na telegrafoni çdo gjë që dini mbi të kaluarën e këtij agjenti dhe të na udhëzoni mbi qëndrimin që duhet të mbajmë ndaj veprimeve të shqiptarëve në përgjithësi. Do të ishte e dobishme të bindnim Esad Pashën që t’i dërgonte një telegram gazetës 'Daily Telegraph' ku të përgënjeshtronte Konicën."

Armand PLAKA

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Plagët që nuk mbyllen kurrë!

Koço Kota, historia e një kryeministri pa varr

Plazhet shqiptare

Nga telegrafët e parë te sateliti, historia dokumentare e ATSH

Bilal Xhaferi, poeti që trembte pushtetin

Ymer Begeja, 24 vjeçari që u pushkatua për Parrullat

Artikujt më të lexuar

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Përtej Zvërnecit

Gjergj Luca, kryeoligarku i Shkrimsit, rebeli që grisi diplomën për t’u bërë biznesmen

Vajzat e humbura

Lufta me Bulevardin

Gjiri i Kakomesë, “Bukuroshja” e braktisur bëhet gati për TURIZËM

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?