Konsumatori, në det të hapur

Gjithnjë e më shumë një faturë që rëndon xhepat e qytetarëve shqiptarë janë kostot e shërbimeve financiare, por nëse ligjet për formalizimin e ekonomisë dhe detyrimit që pagesat të bëhen përmes kanaleve zyrtare kanë ecur me hapin e perëndimit, mbrojtja e konsumatorit është lënë në harresë duke prodhuar fitime të larta për sektorin. Që prej nisjes së pandemisë dhe deri në fund të vitit 2024, aktiviteti i shërbimeve financiare dhe sigurimit ka prodhuar një rritje të qëndrueshme duke mbetur një nga sektorët me performancën më të mirë në ekonomi. Në vitin 2021 shërbimet financiare u rritën me 21%, 7.5% gjatë 2022 dhe mesatarisht me 5.5% në dy vitet e fundit. Industria financiare është bërë një shtyllë e rëndësishme e ekonomisë shqiptare sa i takon kontributit në prodhimin kombëtar, por dhe rolit që ka në ekonomi përmes kreditimit dhe ndërmjetësimit të pagesave si brenda dhe jashtë vendit. Vitin e shkuar, investimet e huaja direkte për shërbimet financiare kapën vlerën 287 milion euro, duke zënë 18% të totalit të investimeve të huaja. Bankat mbyllën një nga vitet më të suksesshme sa i takon fitimit, duke vendosur një rekord të ri me 373 milion euro fitime, ndërsa tregu i sigurimeve shënoi një total primesh me vlerë 250 milion euro nga 23 milion euro ishin fitime. Vëmendja e institucioneve për të parë sjelljen e kompanive në sektorin financiar duhet të jetë e shtuar, sidomos nëse do të analizohet norma e fitimit që realizohet. Nga interesi i kredive bankat realizuan në total 947 milion euro të ardhura, por për interesat e kursimeve të qytetarëve paguan 192 milion euro, duke siguruar një fitim operativ me vlerë 755 milion euro për të gjithë vitin. Të ardhura të cilat siguruan fitime të larta për bankat ishin dhe ato që vijnë nga kursi i këmbimit dhe përdorimi si agjent -broker për shërbime financiare të cilat sollën 240 milion euro, ndërsa nga gjobat dhe komisionet janë arkëtuar 188 milion euro. Patjetër që një pjesë e këtyre të ardhurave shkojnë për mbulimin e shpenzimeve të personelit dhe proçesit të punës, por një fitim 373 milion euro për 11 banka – mesatarisht 34 milion euro për secilën, nuk është pak. Edhe shoqëritë e sigurimit paguan 90 milion euro dëme nga 250 milion euro që arkëtuan për primet e paguara përmes siguracioneve nga qytetarët duke siguruar një fitim operativ me vlerë 160 milion euro dhe një fitim neto prej 23 milion euro. Grafik… fitimet Fitimi bankave dhe kompanive të sigurimit 2024 (MLN EURO) BANKAT 373 KOMPANITË E SIGURIMIT 23 Mbrojtja e qytetarëve përballë gjigandëve financiarë Gjithnjë ka patur përplasje dhe luftë mes të fortit e të pasurit dhe shtresave në nevojë. Me evolimin e shoqërive, tregu kapitalist ka sjellë disa aktorë: tregun privat, konsumatorin dhe rolin e institucioneve. Në histori njihen raste të humbjeve të më të dobtëve përballë pushtetit, por jo në pak raste janë shënuar dhe fitore të cilat kanë sjellë në ditët e sotme një kuadër ligjor të pasur për të mbrojtur konsumatorët. Pyetja që lind pas kësaj është se sa zbatohet ky ligj në Shqipëri dhe sa të mbrojtur janë qytetarët? Jo shumë qytetarë e dinë që në Shqipëri ka një ligj për Mbrojtjen e të Drejtave të Konsumatorit. Ligji i miratuar 1 dekadë e gjysëm më parë vendos vija të kuqe për kompanitë në sektorë të ndryshëm që të mos abuzojnë me pozitat e tyre në treg dhe të ndalojë praktikat e padrejta tregtare. “ Një praktikë tregtare është e padrejtë kur është në kundërshtim me kërkesat që një tregtar pritet, në mënyrë të arsyeshme, të zbatojë ndaj konsumatorëve, në përputhje me praktikën e tregtimit të ndershëm dhe/ose me parimin e përgjithshëm të mirëbesimit në fushën respektive të veprimtarisë tregtare; dobëson ndjeshëm aftësinë e konsumatorit për marrjen e një vendimi, si pasojë e informacionit të dhënë, duke shkaktuar kështu marrjen e vendimit, të cilin, në të kundërt, nuk do ta kishte marrë.” thuhet në Ligjin për Mbrojtjen e Konsumatorit. Ligji nuk lejon as praktikat tregtare çorientuese të cilat kanë një gjuhë të pakuptueshme dhe të fshehtë për konsumatorin por dhe reklama që japin informacione të rreme. Një nga fushat ku përdoret gjuha e fshehtë, çorientuese dhe reklama është tregu financiar. Shërbimet e mikrofinancës, shërbimet bankare dhe ato të kompanive të sigurimit. Kompanitë e sigurimeve përdorin kontrata tip, çka nënkupton se ato nuk duhet të jenë të njëanshme dhe të respektojnë ligjin për Mbrojtjen e Konsumatorit. Por në realitetet blerja e policave të sigurimeve përmban gjuhë të dykuptimtë dhe përjashton raste të shumta për mbulimin e dëmit që mund të shkaktohet. Në raste të tjera kompanitë marrin primin mbi çmimin fillestar të automjetit që sigurohet, por kur japin dëmshpërblimin, zbresin amortizimin e tij në vitet e përdorimit. Ligji për mbrojtjen e konsumatorit i konsideron praktika tregtare çorientuese ose të padrejta reklamat të cilat synojnë të nxitin marrjen e një shërbimi me kushte të ndryshme dhe që ka si qëllim fitimin e tregtarit, raste të cilat konstatohen shpesh në fushatat e reklamave që bëjnë kompanitë në fushën e sigurimeve duke ofruar dëmshpërblime të shpejta dhe të plota pa vënë në dijeni për rastet përjashtuese. Kontratat e paqarta dhe me gjuhë të vështirë dominojnë në sektorin financiar, për shkak të termave të komplikuar dhe fjalëve të pakuptueshme në shumë raste. Por pavarësisht ndjeshmërisë që kanë këto çështje, Ligji për Mbrojtjen e Konsumatorit ofron mbrojtje vetëm për kreditë të llojit konsumatore dhe jo ato hipotekore, siç janë vlerat e larta që zakonisht financojnë blerjet e banesave. Rastet të cilat kanë sjellë abuzimin më të madh nga bankat për kredimarrësit janë ato të kreditorëve me vonesë, të cilët për vlera të vogla debie, janë ngarkuar me penalitete, kamata dhe tarifa përmbarimore të cilat kalojnë disafish shumën e detyrimit. Mijëra raste abuzimesh dolën në pah nga skema e mikrokredive, e cila zbuloi rastet e mashtrimit që kishin bërë dy shoqëritë MCA dhe Final të mbledhjes së borxheve, por askush nuk u morr me bankat e nivelit të dytë, të cilat ishin dhe janë hallka e parë e rritjes së detyrimeve dhe kamatave për debitorët. Pas abuzimeve të konstatuara me shoqëritë e mbledhjes së borxhit Banka e Shqipërisë ndryshoi rregulloren për “Kredinë Konsumatore dhe Kredinë Hipotekare” duke vendosur si kusht që penalitetet të mos rriten më shumë se 30% e vlerës së këstit që kredimarrësi është në vonesë. “Penalitetet dhe kamatëvonesat të cilat paguhen nga kredimarrësi, nuk tejkalojnë në asnjë rast më shumë se 30 për qind të shumës së detyrimit kontraktor (këstit/kësteve të papaguar të kredisë).” thuhet në rregulloren për Kredinë Konsumatore dhe Hipotekare Por ky kufizim ndodhet vetëm në kapitullin që lidhet me kredinë konsumatore, duke lënë të hapur dhe pa mbrojtje konsumatorët të cilët kanë marrë kredi në kontratë hipotekore, për blerje banese apo qëllime të tjera. Një tjetër pikë që vendoset në masë në kontratat e kredisë është e drejta që lind për çedimin e saj, e drejtë e cila rrjedh nga Kodi Civil, por që ka shkaktuar paqartësi dhe kaos në tregun e kredive. Në shumicën e kontratave, bankat thonë se mund të shesin kredinë (çedojnë atë), në çdo moment dhe pa arsye, madje dhe pa njoftuar kredimarrësin, kusht ky i fundit që është në shkleje të Kodit Civil, i cili e quan të pavlefshme këtë praktikë. Këto dispozita ligjore i facilitojnë bankës kostot në kohë dhe staf për njoftimin e kredimarrësit në momentet e shitjes së kredisë në agjencitë e mbledhjes së borxhit dhe ndihmon agjencitë që të kërkojnë shlyerjen në shumën që ato duan dhe jo në vlerën e shitur nga banka. Në rastet e tjera, kur ka shitje të grupeve bankare, kredimarrësit i mohoet e drejta që të zgjedhë bankën që kërkon të ketë partnere dhe në rastin e shlyerjes apo ndryshimit të bankës, penalizohet në pagesën 2% të vlerës së kredisë së marrë. Një tjetër shkelje e padrejtë që bëhet në masë nga të gjitha bankat është mungesa e konkurrencës së këtij tregu dhe penalizimi nëse një kredimarrës kërkon të ndryshojë bankën dhe të marrë një ofertë më të mirë. Ai do të duhet të paguajë 2% të vlerës së kredisë së mbetur pa paguar. Kështu për një kredi në vlerë 100 mijë euro, penaliteti është 2 mijë euro, aq sa mund të jetë fitimi nga interesat e dhëna në ofertën e bankës tjetër. Ajo që konstatohet në masë është se vlera 2% që kufizon rregullorja e Bankës së Shqipërisë për mbylljen e parakoshme të kredisë është maksimumi që u lejohet bankave që të vendosin, duke nënkuptuar se mund të ketë një masë penaliteti më të ulët. Të gjitha bankat në masë, në pjesën dërrmuese të kontratave të kredive, vendosin penalitetin 2%. As ligji për mbrojtjen e konsumatorit dhe as rregulloret e bankës qëndrore nuk përcaktojnë radhën në pagesat që individët bëjnë për këstin e kredisë. Në pjesën më të madhe të kontratave të kredive bankare, radha është e tillë: fillimisht paguhen penalitetet, më pas interesi dhe më pas principali, pra shuma e kredisë së marrë. Në rastin që për disa ditë vonesë kredimarrësi derdh këstin e kredisë, principali mbetet pa paguar në vlera të vogla dhe bankës i lind e drejta të vendosë penalitetet. Të ardhurat nga gjobat dhe komisionet kapën vlerën 188 milion euro për gjithë sistemin bankar në Shqipëri vitin, duke përbërë afërsisht 20% të të ardhurave të bankave dhe ishin sa gjysma e fitimit. Paratë e marra nga penalitetet ishin 133 milion euro në vitin 2021, 150 milion euro në 2022 dhe 165 milion euro për vitin 2023, shumë e cila çdo vit ka ardhur në rritje. Grafik . TË ARDHURAT E BANKAVE NGA KOMISIONET DHE GJOBAT (MLN EURO) 2020 108 2021 133 2022 150 2023 165 2024 188 Këto shuma kanë qënë të mjaftueshme për për të mbuluar kostot e personelit ose ato të interesit të depozitave. Penaliteti nuk ka asnjëherë qëllimin për të siguruar fitim për bankat, por për të sensibilizuar kredimarrësin që të shlyejë në kohë detyrimet, por në Shqipëri nuk ndodh kështu! Formula që bankat përdorin është në përqindje të vlerës së këstit, duke dhënë penalitete të larta për këste të mëdha, pa patur asnjë tavan, sidomos në kreditë hipotekore, për të cilat nuk ka as kufizime rregullatore. Bashkëpunim banka-shoqëri sigurimi Një formë e heshtur që bankat fitojnë para dhe shfrytëzojnë paditurinë e kredimarrësit është lidhja e kontratave për sigurimin e banesës dhe jetës pa e vënë në dijeni kredimarrësin dhe duke caktuar ata vetë kompaninë e sigurimit dhe çmimin. Në fund banka shpërblehet si agjent ndërmjetësues nga shoqëria e sigurimit duke fituar mesatarisht 10 deri në 25% të shumës së siguracionit për çdo kontratë sigurimi. Autoriteti i Konkurrencës ka hapur së fundi një hetim për të thelluar për tregun bankar pasi ka dyshime se është përjashtuar nga lista e kompanive të sigurimit të jetës një shoqëri dhe bankat kanë favorizuar të tjera duke ndjekur praktika abuzimi me pozitën e tyre në treg. Ligji për mbrojtjen e konkurrencës ndalon marrëveshjet që kufizojnë dhe shtremërojnë konkurrencën, ndërkohë që policiën e sigurimit bashkë me kompaninë që e ofron shërbimin e mbulimit të këtij shërbimi duhet ta zgjedhë konsumatori dhe jo banka. Tregu i sigurimit të jetës ka ardhur në rritje vitet e fundit, me burim kryesor kredinë bankare e cila ka si kusht sigurimin e personit që merr kredi për të mbuluar humbjet që ka banka në rast fatkeqësie. Gjatë vitit 2019 numri i individëve që kishin prerë siguracion për jetën ishte 59 mijë, ndërsa në fund të vitit 2024 arriti në 118 mijë, shifër gati e dyfishuar. Në total për 5 vitet e fundit janë paguar 66 milion euro për sigurimin e jetës, ku 16 milion euro vetëm gjatë vitit 2024. Nëse nga kjo vlerë bankat marrin një komision agjenti prej 20%, fitimi nga ky aktivitet për sektorin bankar do të ishte 3.2 milion euro, shumë që mund ta merrnin vetë konsumatorët te zbritja e çmimeve që bëjnë agjentët e sigurimeve në zyrat e tyre. Shumë institucione, pak fushata, pak rezultate Institucionet që janë të ngarkuara me ligj në Shqipëri për mbrojtjen e konsumatorit nuk janë të pakta, kemi agjenci në nivel vendor, qëndror dhe rajonal, ka Komision për Mbrojtjen e Konsumatorit dhe Këshill Bashkërendues për të Drejtat e Konsumatorit, Inspektoriat të Mbrojtjes së Tregut, Autoritet të Konkurrencës, dhjetra inspektoriate të tjera duke nisur nga higjena e deri të cilësia dhe autoritete të mbrojtjes të ushqimeve. Institucinet që njihen mund të numërohen me gishtat e duarve, askush nuk bën fushata sensibilizimi për të treguar rrugën se si konsumatori duhet të mbrohet dhe një pjesë nuk kanë asnjë faqe interneti apo një numër telefoni ku të interesuarit mund të marrin një informacion të tillë ose të denoncojnë praktikat abuzive. Rastet më të shumta ku qytetarët ankohen vazhdojnë të mbeten gjykatat, të cilat kanë kosto jo vetëm në shpenzime gjyqësore por dhe në pritje të shumta për shkak të stokut të krijuar nga mungesa e numrit të gjyqtarëve.

Konsumatori, në det të hapur

Nga Ola XAMA

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Lufta me Bulevardin

“ALBANIAN FILES”: 4 çështjet e debatueshme

Vajzat e humbura

Librazhdi, qyteti që nuk njihni, me bujtina dhe aventura që ju lënë pa mend

Mariglen Disha, njeriu pas vizionit të ri për Librazhdin!

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

Artikujt më të lexuar

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Përtej Zvërnecit

Gjergj Luca, kryeoligarku i Shkrimsit, rebeli që grisi diplomën për t’u bërë biznesmen

Vajzat e humbura

Lufta me Bulevardin

Gjiri i Kakomesë, “Bukuroshja” e braktisur bëhet gati për TURIZËM

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?

Konsumatori, në det të hapur

Nga Ola XAMA

Mbështetni autorët dhe abonohuni në përmbajtje

Shkarko

Zblloko Artikullin

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Artikujt më të lexuar

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?