Artan Lame, amaneti i fundit!

Nuk do të ishte më, ai që i dha zë një bote që po dorëzonte lirinë e vet krijuese mizorisë së heshtjes. Do të këputej një nga fijet që na mbanin të lidhur qëllimirë me të shkuarën, me çfarë ajo kishte mundur të mbërrinte deri te ky zell, që guxoi ta nxirrte atë nga zgafella, për ta larë me dritë, e shënjuar me ëndje. Ndaloi rrjedhën e vet të vërshimtë ky lum pasioni dhe përkushtimi, që kah shkoi çoi zgjim e mëkoi frymim. Iku, duke marrë me vetëm ato trokitje të pakuara zemre që dot nuk e mbajtën në jetë, në lojën fatale. Me Artanin iku, gjithçka tjetër, duke lënë këtu, amanete obliguese, premtime të mbajtura, përkushtime të mbushura me shpërblesë e besim. Këtu la gjithçka, së bashku me pikëllimin dhe dhimbjen, pa mundur do t’i marrë në udhën pa kthim gjërat që ai pati të tijat sa ç’mbeten dhe do të jenë përmes tij, tonat. Gjithçkaje që bëri Artan Lame, i mëkoi shpirtin e vet prej Prometheu, në të cilin edhe u dogj. Erdhi dhe iku, mistershëm, si një shpirt. E shkuara, tashmëria, e ardhmja, më shumë se dimensione të kohës që përshkoi, ishin trinia e shenjtë e shpirtjes, të cilën ai e solli nga një kohë tjetër, si një akt dëshmimi i devocionit dhe përkushtimit, për ta ndeshur në sprovën e ngadhënjimtë të tashmërisë, e cila si çdo kohësi kalimtare, edhe kjo së cilës ai ju qas, u rrek t’i pamundësonte atij të gjente atë pranim sa ai donte, atë dakordësi për të cilën ai dëshmoi. Ai erdhi nga një kohë tjetër, ndoshta pa mundur të bëhej krejt i yni, por edhe nga erdhi, me gjasë i huaj mbeti. I teleportuar nga e shkuara Në fjalorin e fantashkencës, teleportimi është një manovër imagjinare që përshkon ligjet e fizikës, një kapërcim i menjëhershëm në hapësirë pa rrugëtim, pa kohë, pa lodhje. Për mendjen racionale, por edhe për syrin skeptik të realitetit, kjo mbetet përjetim i pamundur, jashtë ndonjë skenari kinematografik. Dhe megjithatë, ka njerëz që, pa makineri dhe pa teknologji, mjafton shpirti për të realizuar këtë kapërcim, jo në trup, por në frymë. Jo në lëvizje fizike, por në depërtim të thellë përfshirjeje. Artan Lame ishte njëri prej tyre. Ai nuk vinte nga e shkuara, por e shkuara vinte përmes tij. Në një përpjekje të rrallë, pothuaj metafizike, ai bëhej bartës i asaj energjie që filozofi Plotini do ta quante “Anamnësis”, rikthimi në kujtesë i asaj që shpirti ka njohur më parë, në një jetë tjetër, në një kohë tjetër. Tek ai, njohja nuk ishte vetëm grumbullim faktesh; ishte ngjizje përjetimi. Ai nuk e shihte të kaluarën nga largësia e ftohtë e historianit, por e përjetonte me intensitetin emocional të atij që është vetë atje. Në këtë kuptim, Artani nuk kishte nevojë për ndihmën e asnjë “makine kohe” që të përshkonte hapësirën. Ai udhëtonte përmes një thirrjeje të brendshme, një shpërthimi intuitiv, një dëshire për të bërë bashkë kohën dhe ndjesinë, ngjarjen dhe përkatësinë. Dhe siç shprehet Rainer Maria Rilke: “E kaluara nuk kalon kurrë për ata që jetojnë tërësisht me shpirt” të tashmen. Lame ishte një prani e çuditshme, jo për t’u admiruar si kuriozitet, por për të kuptuar se si përkushtimi ndaj historisë nuk është vetëm njohje arkivore, por një akt dashurie. Ai ishte si një ndërmjetës midis asaj që ka qenë dhe asaj që do të bëhet. Siç do të thoshte Walter Benjamin: “E shkuara fluturon pranë nesh në trajtën e një imazhi që rrezikon të zhduket përgjithmonë, nëse nuk e njohim në momentin e duhur”. Artani e pikasi këtë imazh në çastin e duhur. Dhe jo vetëm që e njihte, ai e ndalonte, e përpunonte, e vendoste në hapësirën tonë kulturore me delikatesën e njeriut, që nuk punon për të kaluarën, por punon me të kaluarën, për të ardhmen. Ai nuk ishte profet, nuk ishte Ezekieli i vizioneve biblike që transportohej me karrocën e zjarrit të Zotit. Atij i mjaftonte shpirti i vet për të udhëtuar në përmasat e kujtesës, për të sjellë nga thellësitë e kohës simbolet që na japin identitet, formë, qëndresë, qenësi. Ai ishte njëfarë “lajmësi” i asaj që është ruajtur në heshtje, por që përmes tij rifitoi zë, për t’u bërë e tashme. Në praninë e tij, nuk ishe thjesht dëshmitar i dijes; ishe pjesëmarrës në një proces rithemelimi të përkatësisë. Ai sillte një ndjesi që rrallë, ndjesinë se historia jonë e përbashkët nuk është relike muzeale, por gjallëri në trupin tonë kolektiv. Dhe kështu, Artani mbeti mes nesh si një dimension i veçantë kohor, një qenie që nuk i përkiste vetëm së tashmes, por e ndriçonte atë me dritën e së kaluarës dhe e sfidonte me përmasën e së ardhmes. Artan Lame, “Zemra e madhe që u tharmua në njëmijë copa” Në historinë e një kombi, herë pas here shfaqen njerëz që nuk jetojnë vetëm për veten, por që digjen me një dashuri të pakushtëzuar për atë që i tejkalon; për vendin, për kujtesën, për idealin. Artan Lame ishte njëri prej tyre, një zemër e madhe, e madhe aq sa nuk mund të mbyllej brenda kraharorit të vet, e madhe sa për të rrahur njëkohësisht për të shkuarën, të tashmen dhe të ardhmen e shqiptarëve. Dhe kur ajo zemër pushoi së rrahuri, nuk u shua, u tharmua në njëmijë copa, për të shpërndarë më gjerësisht zjarrin që mbante brenda. Secila nga ato copa është një pjesë që ai u fali të tjerëve, një dokument i shpëtuar, një gur i ruajtur, një foto e ringjallur, një ndërtesë që mbijetoi, një kujtim që nuk u tret. Ai, me zellin dhe përkushtimin e tij unik, nuk ndërtoi thjesht një koleksion, por ndërtoi një mënyrë për të dashur atdheun përmes ruajtjes së kujtesës së tij. Në çdo qytet që preku, në çdo institucion që reformoi, në çdo projekt që ideoi, ai la një gjurmë që nuk shlyhet dot, sepse ajo nuk është në letër, por në ndërgjegjen e përbashkët. Dhe siç do të thoshte Albert Schweitzer: “Shembulli nuk është një mënyrë për të ndikuar botën, është e vetmja mënyrë.” Artani jetoi si shembull, jo për të marrë duartrokitje, por për të frymëzuar rrugë, gati-gati si përmbushja e një premtimi predikues, të asaj që e shenjtëron shpirtin, dhe kujtesën e kombit e shndërron në një altar. Ai nuk kërkoi të mbulohej me lavdi, por me përkushtim. Dhe sot, shembulli i tij është gur themeli për brezat që vijnë, për t’u mësuar si të duan pa zhurmë, si të ruajnë pa interes, si të ndërtojnë pa u lodhur. Zemra e tij u nda në mijëra pjesë sepse nuk mund të mbetej e vetme në këtë vullnet të diellt që mëkoi. U nda për të qenë i të gjithëve. U nda për të mos pushuar së rrahuri. Në mungesën fizike të tij, ajo zemër gjallon në amanetin për muzeun e trashëgimisë, në përpjekjen për të ruajtur çdo fije kulture shqiptare, në vetëdijen që ai ndezi te brezat për të mos e harruar veten. Ajo është frymë, është model, është shtysë. Sepse janë të rrallë ata që i japin një kombi jo vetëm ndjenjën se çfarë ishte, por edhe dëshirën për t’u bërë më shumë nga ç’është. Dhe Artan Lame ishte njëri prej tyre, një zemër që u tharmua në njëmijë copa, për të mos vdekur kurrë. Amaneti që do të mbahet dhe lamtumira e veshur me flamur Flamuri që mbuloi arkëmortin e tij, nuk ishte thjesht një copë simbolike që i dha nderimin e fundit, por një përfaqësim solemn i një rruge të hapur, e cila nuk mbaron me ndalesën e jetës së tij. Ai flamur ishte vulë e një rrëfimi që nuk përmbyllet, por që fillon një kapitull të ri në ndërgjegjen kolektive, një udhë që Artani e përvijoi me mendje vizionare, e përflakur nga një pasion që nuk njeh shuarje. Ai ishte një dorë e zgjatur që ngulte gurët e themelit për një muze, por njëkohësisht edhe një zë që fliste nëpër epokat me gjuhën e kujtesës, me alfabetin e trashëgimisë, me pathosin e një dashurie të zjarmt për Shqipërinë. Muzeu që ai ëndërroi nuk është një strukturë e ftohtë, një raft me objekte të pluhurosura nga harresa, por një frymë që pulson nëpër çdo eksponat; një ngulm i mendimit që kërkon të rizbulojë thelbin e identitetit; një vendkujtim ku Shqipëria do të mësojë të njihet me veten, përmes syve të një njeriu që e deshi me kthjelltësinë e historianit dhe zjarrin e një dashurie që s’u shter kurrë. Amaneti i tij nuk është një thirrje e mbyllur me rënkimin e fundit, por një ftesë që vjen nga lartësitë e një ideali që nuk kërkoi asnjëherë duartrokitje, por vetëdije. Dhe kjo vetëdije nuk duhet të mbetet një përkulje e një çasti përpara kujtimit, por një zgjim i përhershëm përpara përkushtimit. Artani nuk ndërtoi thjesht një koleksion; ai ngriti një katedrale të kujtesës kombëtare, një univers ku historia fliste në mënyrë të rrëqethshme me gjithë materialitetin e saj modest, por me një madhështi që e jep vetëm sakrifica e heshtur. E në këtë muze, që pret të ndërtohet, nuk do të qëndrojë vetëm trashëgimia e grumbulluar, por edhe një ide që fton të rinjtë të ndërmarrin marshimin e stafetës, të bëhen bijtë e përkushtimit dhe bijat e trashëgimisë. Sepse amaneti i Artanit nuk është pronë e një grupi miqsh, por një borxh shpirtëror i një kombi që i detyrohet atij kujtesën, dinjitetin dhe një të ardhme që buron nga rrënjët e tij më të thella. Përpjekjet e tij për krijimin e Muzeut të Gardës janë një tjetër kapitull që dëshmon për vizionin e një njeriu që nuk e pa historinë si një varg faktesh të shkuara, por si një organizëm të gjallë që duhet të mësojë të qëndrojë mbi këmbët e veta. Muzeu, për të, nuk ishte vend i heshtjes, por altar i ndërgjegjes. Një frymë që do të vazhdojë të jetojë në çdo gur të ruajtur, në çdo dokument të rikthyer në dritë, në çdo brez që do të dijë të thotë: “Këtu filloi kujtesa ime”. Dhe në këtë rrugëtim që ai s’mundi ta çonte vetë deri në cakun e mbramë, por që na la si busull, si ftesë, si amanet, flamuri që i mbuloi trupin do të vazhdojë të valëvitet, jo në erën e ceremonisë, por në epopenë e përmbushjes së një borxhi që nis nga ndershmëria, kalon nga dashuria dhe mbaron në përjetësim. Sepse, në fund, historia nuk është ajo që ruhet në libra, por ajo që digjet në zemrat e atyre që nuk rreshtin së përjetuari misionin e të kujtuarit. Dhe Artan Lame ishte një shkrim i gjallë i kësaj historie. Amaneti i tij është një thirrje për të gjithë ne, që asgjë nga kjo trashëgimi të mos harrohet, të mos humbasë, të mos ftohet. Sepse në të fshihet pasqyra më e sinqertë e vetëdijes sonë si komb. Gurët që bënë mozaikun e një përkushtimi Ka njerëz që nuk e shohin historinë si një muze të heshtur, por si një qenie të gjallë që ka nevojë për përkujdesje, për dashuri, për interpretim. Artan Lame ishte një prej atyre që nuk i la gurët e shpërndarë të kujtesës kombëtare të mbeteshin në mëshirën e natës së acartë të harresës. Ai i mblodhi, i pastronte me durimin e arkeologut dhe i vendoste me saktësinë e një ndërtuesi pasionant, duke krijuar një mozaik të përkushtimit, të tijin, por që shumë shpejt u bë i yni. “Uniforma shqiptare”; “50 me pak”; “Albanian Maps”; “Flamuj Shqiptare”; “Takim botësh”. Këto ekspozita nuk ishin thjesht tituj, as evente të kaluara që përmbushin një kalendar aktivitetesh. Ishin gurë me ngjyrë në mozaikun e shpirtit shqiptar, ishin përpjekje për t’u ngjitur me të kaluarën, jo për t’u mbyllur brenda saj, por për të kuptuar më mirë veten, për të projektuar me më shumë qartësi atë që mund të jemi. Ishin altarë të përkohshëm që ai ngrinte për të rithemeluar lidhjen tonë me simbolet, hartat, uniformat, flamujt, të gjitha këto të zhveshura nga muzealiteti i thatë dhe të veshura me ngrohtësinë e domethënies së gjallë. Në këto ekspozita, Artani nuk shfaqte vetëm objektin, por edhe kohën që kishte derdhur në përgatitjen e tyre. Ato ishin jo vetëm fakte historike, por edhe dëshmi ndjesore, gjurmë të pasionit dhe të përkushtimit të një njeriu që besonte se identiteti nuk është një dhuratë, por një ushtrim i përditshëm njohjeje dhe dashurie. Ai na mësoi se historia nuk është thjesht një e kaluar që e kujtojmë, por një frymë që duhet ta mbajmë gjallë. Në një botë ku shpesh ndjejmë boshllëkun e përkatësisë, Artani erdhi si një qasje e qartë, si një përgjigje e heshtur por e thellë, për të mbushur atë boshllëk me ngjyra, me fakte, me imazhe, me krenari. Ai nuk krijoi vetëm ekspozita, ai krijoi lidhje të reja me veten tonë si shqiptarë. Dhe kështu, nga gur në gur, nga ekspozitë në ekspozitë, nga vit në vit, ai ndërtoi një mozaik që nuk u plasarit me ikjen e tij. Sepse përkushtimi i vërtetë nuk shuhet, ai mbetet në strukturën e kujtesës kolektive, në shtresat e pashlyeshme të ndërgjegjes historike. Artani nuk kërkoi të mbante fjalime të mëdha; ai fliste me vepra që flasin ende. Sepse, siç thotë Jorge Luis Borges: “Veprat e mëdha janë më shpesh rezultat i përkushtimit të heshtur sesa i gjesteve madhështore”. Mozaiku që ndërtoi Artan Lame me jetën e tij nuk është vetëm i bukur. Është i domosdoshëm. Është një thirrje që të gjithë ta shtojmë gurin tonë në të. I paepur në luftë me pamjaftueshmërinë e kohës për të marrë dhe dhënë Ka njerëz që u përulen orëve të ditës, që ia dorëzojnë vetes mëshirës së kalimshmërisë, që jetojnë për të qenë të pranishëm. Dhe ka nga ata që, përkundër pamjaftueshmërisë së kohës, krijojnë të përjetshmen. Artan Lame ishte një i tillë, një luftëtar që nuk pranoi të ndalej as në pritje, as në ndarje, as në shpërqendrim. Ai nuk e përdorte kohën, ai e shndërronte atë në lëndë për ndërtim, si një mjeshtër që nuk lodhet kurrë duke vënë gur pas guri në themelet e vetëdijes sonë kombëtare. Në çdo veprim, ai nuk ndalej në stacionet e zakonshme ku të tjerët zgjatin hapin për të marrë frymë. Ai ngulmonte, me vrull dhe besim, se gjithçka që i ishte dhënë nga vetvetja, duhej kthyer në shërbim të përbashkët. Punoi shumë. U dha me mish e me shpirt. Jo për të ndritur vetveten, por për të ndriçuar terrin që shpesh rrethon kujtesën tonë të lënduar. E bëri këtë me një ndjesi urgjence që i takon atyre që e dinë se koha nuk pret. “Nuk është e mjaftueshme të jetosh. Njeriu duhet të ketë diellin, lirinë dhe një copë kujtesë”, do të shprehej Albert Camus. Lame e përshkroi jetën e tij me të tria këto dimensione, duke e bërë kujtesën jo një të shkuar të heshtur, por një instrument aktiv emancipimi. Ai nuk ishte vetëm kontribuues. Ishte një ndërtues i palodhur ku çdo fjalë, çdo tekst, çdo imazh dhe çdo ekspozitë ishte një gur më shumë mbi një urë që lidhte historinë me qytetarinë. Ishte një njeri që jetonte përtej vetes, që mendonte përtej brezit të tij. Në këtë kuptim, ai i përkiste asaj kategorie të rrallë që filozofi Karl Jaspers i quante "personalitete kufitare", ata që ngrihen mbi kushtëzimet e përditshmërisë dhe i japin formë vetë historisë së një shoqërie. Në këtë rrugëtim për të plotësuar mozaikun e identitetit kombëtar, ai krijoi Artan Lamen që nuk do të shuhet me ikjen e tij të beftë as kalimin e viteve. Jo thjesht si emër në një botim, por si një gjurmë e pashlyeshme në ndërgjegjen tonë kulturore. Ai ishte dëshmi se ata që punojnë për të përbashktën, janë të përjetshëm. Si një dishepull i përkushtuar, ai u përul përpara veprave që e kërkonin dhe iu dorëzua me devotshmëri atyre që do të mbesin. Mjafton të përmendim dy rubrika të përjavshme, që u bënë kanale të një rrëfimi të pazëvendësueshëm për vendin dhe kujtesën: “Shqipni e harrume”, në revistën “JAVA” (2005–2013), dhe më pas “Shqipni tavolinash”, në gazetën “SHQIP” (2006–2013). Në këto faqe ai mblodhi copëza kujtese, i dha frymë artefakteve, i ktheu në mësime ato që kishin mbetur si heshtje arkivore. Por veprat që e dëshmojnë këtë përkushtim janë po aq monumentale sa dhe përvujtshme në stil: “Tirana në kartolina deri më 1944” (Tiranë, 2000) ishte më shumë se një botim: ishte një përkulje përpara bukurisë së thjeshtë të së shkuarës urbane, përpara një qyteti që mbart më shumë ndjenja sesa godina. “Medaljet shqiptare (1914–1944)” dhe “(1945–2002)” (Tiranë, 2010), një trajtim shterues që ktheu në narrativë të organizuar gjithë atë që për dekada kishte qenë vetëm objekt mbledhjeje private. “Tirana: Planning, Building, Living” (Vjenë, 2011) dhe “Princi i Shqiptarëve” (Tiranë, 2011) u bënë fenerë për të ndriçuar segmente të pandriçuara të historisë sonë urbane dhe politike. Ndërsa bashkëpunimi me Ardian Klosin në “Piramida e Tiranës” (2011) është dëshmi e një qasjeje bashkëkohore, ku trashëgimia ballafaqohet me sfidat e modernizimit. E gjitha kjo nuk ishte as karrierë, as llogari përfitimi, por një përpjekje për të qenë në shërbim të një ideali. Siç do të pohonte filozofi gjerman Martin Heidegger: “Njeriu është qenia që ka kujdes”. Artan Lame e mishëroi këtë kujdes në mënyrën më fisnike, duke kujtuar për të ruajtur, duke ruajtur për të ndërtuar, duke ndërtuar për të mos harruar. Në përpjekjen e tij të palodhur për të marrë gjithçka nga koha, për t’ia kthyer asaj gjithçka që kishte në shpirt, Artan Lame nuk ishte një kalimtar. Ai ishte një misionar i kujtesës, një gurthemel i ndërgjegjes, një provë e gjallë se historia nuk jeton vetëm në libra, por në njerëz si ai. Shpirt i dha prej shpirtit të tij edhe aktit të funksionarit shtetëror Artan Lame nuk ishte i njëjtësisë së kohëshme me Khalil Gibran, por krejt çfarë ai bëri si shtetar ishte e udhëhequr nga postulat i libanezo-amerikanit: “Nëse do të shërbesh, mos e bëj për detyrë, por për dashuri. Sepse vetëm dashuria i jep nder shërbimit”. Funksionet shtetërore janë ndoshta ato që për të mbetën më pak të rëndësishmet në dukje, por më thelbësoret në përmbajtje. Ai nuk i pa kurrë si karrige për t’u ulur, por si tribuna për të përçuar një ide përmbysëse, se edhe në këtë vend, gjërat mund të bëhen mirë, nëse bëhen me shpirt. Ai nuk u shfaq kurrë si zyrtari tipik, edhe pse mbajti detyra që përshkojnë një hark të gjerë institucional: Drejtor i Trashëgimisë Kulturore në Ministrinë e Kulturës (1999–2000), Nënkryetar i Bashkisë së Tiranës (2000–2002), Zëvendësministër i Territorit dhe Turizmit (2002–2005), Drejtor i Përgjithshëm i ALUIZNI-t (2013–2019) dhe më pas Drejtor i Përgjithshëm i ASHK. Por ai nuk bëri asgjë vetëm si detyrë. Ai nuk u mor me asgjë që nuk e kishte zier më parë në magjen e përkushtimit të vet shpirtëror. Ai nuk firmosi, por preku. Nuk urdhëroi, por bindi. Nuk ndërtoi thjesht sistem, por ndikim. "Pushteti nuk e korrupton njeriun, por e zbulon", mëtoi në një kohëshkuarje, Abraham Lincoln. Dhe Artan Lame u zbulua aty, në korrektesën që nuk e shiste për servilizëm, në punën që nuk e bëri për duartrokitje, në bindjen që nuk e ndërroi me kompromisin. E kishte ndërtuar veten si një njeri që nuk kërkonte të dallohej nga të tjerët, por të shërbente për të tjerët. Sepse "Shpirti i madh nuk matet me gradën që ka, por me ndershmërinë, me të cilën përmbush edhe detyrën më të vogël", ka perifrazuar Albert Schweitzer. Çdo detyrë që iu besua, ai e ngriti në shkallën e një veprimi me përmasa etike. Ai nuk hezitoi të përballej me ata që mendonin ndryshe, jo për të triumfuar mbi ta, por për të mos lejuar që një sistem i sëmurë të përpinte atë që ai donte të sillte si ndryshim. “Ai që nuk ka frikë të veprojë ndryshe, është ai që u shërben të gjithëve më mirë”, ka thënë Vaclav Havel. Shpirti i tij nuk qëndroi jashtë zyrës, ai ishte përherë aty, në secilën vendimmarrje, në secilin akt, në çdo përpjekje për të bërë të mundur atë që shumëkush e kishte shpallur të pamundur. Dhe kjo e bën Artan Lamen jo thjesht një njeri të shërbimit publik, por një rast të rrallë të ndriçimit të vetëdijes kombëtare nëpërmjet institucioneve. Një monark fisnik në Republikën e sfidave “Nuk ka nevojë të jesh mbret për të sunduar me dinjitet. Mjafton të jesh fisnik në shpirt dhe i drejtë në qëllim”. Ky është mendimi këshillues që sjell nga “Mendime”, perandori romak dhe filozof stoik, Marcus Aurelius. Artan Lame ishte, në të vërtetë, një monark pa kurorë, pa fron dhe pa skeptër, por me gjithë madhështinë që i jep njeriut vetëdija për të qenë në shërbim të një ideali më të madh se vetvetja. Ai i nderoi të gjitha petkat që veshi, duke i veshur jo si kostume funksionesh, por si mantelin e një përulësie të lartë qytetare. Ishte një fisnik në një republikë sfidash, ku të jesh i pastër shpirtërisht është shpesh më e vështirë se të qeverisësh një mbretëri. Publicistika ishte për të jo thjesht një profesion, por një thirrje, një përkushtim që i vinte nga rrënjët e brendshme të bindjes. E bëri këtë fushë si pakkush tjetër, me një stil që nuk imitohej dot, sepse buronte nga një vetmi mendimi e shkrimi që e kishte këmbyer konformizmin me karakterin, dhe komoditetin me ndershmërinë. “Të shkruash do të thotë të bësh një akt rezistence ndaj harresës”, kushtoi zëshëm Milan Kundera dhe Lame e dëgjoi këtë thirrje përgjatë gjithë kaluarit të mundimeve për të përmbushur veten. Në një kohë kur opinioni ishte më shumë një stërkëmbësh për të te rënë, sesa një platformë për të ngritur të vërtetën, ai qëndroi si një zë i pathyeshëm. Opinioni për të nuk ishte thjesht një mendim i shprehur, por një barrë e marrë mbi supe. Ai e dinte se opinioni ka kosto, dhe prapëseprapë e mbajti atë si një kryq. Jo për të dominuar të tjerët me të drejtën e tij, por për të mos e tradhtuar atë. Dhe mbetet e gjithmonshme ajo që tha Thomas Paine: “Më mirë të jem armik i gabimeve sesa mik i gënjeshtrës”. Antikonformist, po. Konsekuent, pa asnjë dyshim. Por mbi të gjitha, parimor. Ai nuk përfshihej në debate për të qenë zhurmë, por për të qenë zë. Me zemër e me zjarr. Me shpirt të vendosur për të shfaqur atë që duhej thënë, edhe kur nuk pritej e nuk pëlqehej. E drejta, në gojën e tij, nuk kërkonte fitore, por drejtësi. Sepse: “Fisnikëria e vërtetë qëndron në përpjekjen për të bërë atë që është e drejtë, jo atë që është e leverdisshme”, ka thënë ish-Presidenti i SHBA-ve, Barack Obama. Trashëgimia si luftë dhe dashuri Artan Lame nuk ishte thjesht dëshmitar i kohës, por një luftëtar i heshtur në frontin e mbrojtjes së trashëgimisë kulturore, por edhe e promovimit të saj. Për të, ruajtja e çdo objekti historik ishte jo vetëm një detyrë profesionale, por një akt dashurie të përkushtuar dhe, në të njëjtën kohë, një akt vetmie të thellë. Ai qëndronte shpesh i vetëm në beteja që për të ishin të pashmangshme, duke u bërë si një Don Kishot i arkitekturës dhe kujtesës, i përballur me erëra dhe mullinj të kohës që përpiqeshin ta zhduknin. “Trashëgimia është jo thjesht një testament i së kaluarës, por një premtim për të ardhmen”, ka theksuar, Jan Assmann. Vetë Lame ka thënë në një nga intervistat e tij: “Unë nuk koleksionoj sende të vjetra për vlerën e tyre materiale, por sepse secila prej tyre më flet, më rrëfen një histori që nuk dua ta le të humbasë”. Këto sende, sipas tij, ishin më shumë se objekte, ishin “të mbijetuarit” e një kohe që për të nuk ishte e kaluar, por një kapitull i ndërprerë që kërkonte zgjidhje dhe rindërtim. Ai e shihte uniformën e një ushtari të Perandorisë Osmane, apo një dokument zyrtar të kohës së Mbretërisë Shqiptare, si copa të një mozaiku shpërbërë, që duhej bashkuar me kujdesin e një arkivisti të shpirtit dhe kujtesës. Përkitazi kësaj qasje, Mircea Eliade na ka lënë këtë citim: “Ajo që ruajmë nga e kaluara, është shpirti që na mban të bashkuar”. Dhe, Lame shkruante dhe fliste me një përmallim natyror për epoka që shumica i shihnin si të harruara, ndërsa ai i perceptonte si dhoma të brendshme të vetëdijes shqiptare, si gjurmë që s’mund të fshiheshin pa fshirë një pjesë të qenies tonë kombëtare. Ai nuk luftonte vetëm për gurët apo dokumentet, por për një kujtesë kolektive, për shpirtin e një populli që kërkonte të mbijetojë. Trashëgimia për Artan Lamen ishte luftë dhe dashuri, luftë për të mbrojtur atë që shpesh i dukej e brishtë, dhe dashuri për t’u kujdesur me përkushtim për atë që na lidh me rrënjët tona. Në këtë rrugëtim të vetmuar, ai ishte gjithnjë më shumë se një mbrojtës: ai ishte një simbol i përpjekjes për të shpëtuar nga harresa ajo që i përket çdo shqiptari dhe botës. Lame në një shumësi përfshirjeje dhe përjetimi Nuk është e lehtë të shpjegohet kush ishte Artan Lame në tërësinë e tij, një zyrtar publik i përkushtuar, një koleksionist i zjarrtë, studiues i pasionuar i trashëgimisë kombëtare, apo një romantik i epokave të perënduara? Mbase ai ishte të gjitha këto në të njëjtën frymë, një mishërim i plotë i dimensioneve të shumta të qenies njerëzore. Por mbi të gjitha, ai mbeti një shpirt që jetonte në mospërputhje me kohën, si një udhëtar i harruar në stacionet e shekullit XIX apo fillimshekullit XX, ku kohërat nuk rrjedhin por ngjiteshin në një përpjekje të pandërprerë për të kapur dhe ruajtur atë çka koha këmbëngul ta fshijë. Ai fliste për historinë jo si një historian i zakonshëm, por si një rrënimtar i zëshëm i kujtesës. Ai fliste për sendet e vjetra, por jo si një thjesht tregtar antikitetesh, për uniformat e ushtrive të perandorive të shkuara, jo si militarist, por si një i çmendur pas kujtesës, i lidhur me çdo copëz historie si me një copë shpirtin e vet. “Historinë nuk e shkruajnë vetëm fitimtarët, por edhe ata që zgjedhin ta mbajnë gjallë kujtesën”, na kujton Simon Schama. Koleksioni i tij i uniformave nuk ishte thjesht një pasion, por një muze i brendshëm, një arkiv i heshtur i epokave që nuk do të rikthehen më, por që nuk duhet asnjëherë të harrohen. Ai e konsideronte çdo uniformë si një dëshmi të gjallë të një kohe të kaluar, një urë lidhëse midis brezave, që e detyronte të mos e linte të humbiste përjetësisht. Milan Kundera ndër shumë mëkime drite na ka lënë këtë gjurmë drite, duke shprehur se: “Kujtesa është një lidhje e padukshme që na lidh me të kaluarën, duke na ndihmuar të ndërtojmë të ardhmen”. Në këtë shumësi përfshirjeje dhe përjetimi, Lame ishte më shumë se një individ; ai ishte një simbol i pandalshëm i përpjekjes për të ruajtur identitetin dhe trashëgiminë në një botë që shpesh e braktis të kaluarën për t’u zhytur në të tashmen. Ikja e përnjimendtë Zemra e tij, për së dyti herë vendosi të reshtte të pompuari gjak, në një tentativë për të përcaktuar caqet e të jetshmes së Artan Lames. Pas 9 viteve të shkuara ku, ndeshja ndonëse zhvillohej në të njëjtat fushëbetejë, fati do të vendoste të mos e mundonte më atë shpirt, ta çlironte për t’ia blatuar dritës së përjetësisë, si një shkrepëtimë që udhëton në galaksi në një tjetër matshmëri të kohës dhe përmasave. Edhe pse nuk i mbajti fjalën e dhënë nënës se do të kthehej, zemërthyerja që la, copash theu qiellin e atyre që e patën dritë të syve, atyre që e deshtën, për më së shumti atyre që ikja e Artanit lë mungim të pazëvendësueshëm. E ndërsa ai ju dha përjetësisë, përkohshmëria, në të cilën ai jetoi, nxitoi të mbledhi gjurmët që la dhe të ruaj hapat që ai hodhi në udhën që se hoqi dot deri në fund. Iu dorëzua vdekjes në moshën 58-vjeçare, jo si një i mundur, por si një luftëtar që zgjodhi të ndeshej, dhe jo bishtnonte betejave të ngadhënjimta. Si arkitekt dhe inspirues i risive urbane, si studiues i themeltë dhe jetësues i shpirtshëm i çdo kohësie që ai zgjoi nga harresa për ta frymur në tashmërinë e nevojës për zgjim. Publicistit dhe angazhuesit të çështje të trashëgimisë kulturore, i blatoi shpirtin e tij prej drite larpamëse dhe magme zjarmimi shnderrues. Sepse te ai tokësorja me eternen, zëshmëria e zemërt dhe flakërimi shpirtëror, ndërvepronin. Manifesti i shpirtit “Thelbi i besimit qëndron tek dy gjëra, tek dhimbja dhe tek tërheqja. Dhimbja, vuajtja fizike, e bën njeriun të kuptojë kotësitë e shumicës së botës materiale. Dhe tërheqja, shkëputja nga bota, e bën të fitojë atë distancë të domosdoshme që duhet për t’u ngritur mbi tollovitë e zallamahitë e ditës. Unë i kalova të dyja, ndaj më lejoni t’u them ç’kuptova në fund. Mos u zini kot. Ka për të gjithë. Duajeni më shumë njëri-tjetrin. Nëpër ditët kur isha hequr mënjanë botës dhe orët i kaloja veç mes dhembjesh fizike që nuk mbaronin e nuk mbaronin, kuptova pikërisht këtë gjë. Shpikim e sajojmë mes nesh kaq shumë keqdashje, zili, smirë, urrejtje, hile, që e bëjnë m’kot edhe më të dhimbshme botën tonë, që edhe pa to është plot dhimbje. Dhe që në fakt është plot njerëz të mirë e qëllim mirë, njerëz të vojtur e të ndershëm, njerëz të mësuar me mundimin dhe vuajtjen dhe që i kalojnë ato pa shume filozofi, thjesht i kalojnë. Bota mbështet mbi hapësirën dhe kohën. Atëhere në doni ta bëni një gjë, bëjeni, pasi kur të doni, ndoshta s’do mundeni dot më. Nëse doni ta hapni një portë, hapeni. Është gjithmonë bukur. Kot mundohemi për vete. Në rastin më të mirë të mundshëm, prapë ato të shkreta 2 metra dhé do marrim në fund. E vetmja mënyrë për të marrë diçka më shumë, është të japim. S’ka rëndësi çfarë, panem, amor, vitam”, e shkroi ai këtë manifest të shpirti në marsin e vitin 2016, pas fitores së betejës me vdekjen, duke e pluskuar atë si një tjetër shpërthim në yjësinë e tij. Ikja pa lamtumirë U largua pa një lamtumirë. Asnjë psalm i fundit, asnjë testament fjalësh për të lehtësuar dhimbjen e atyre që mbetën. Thua se zgjodhi vetë të ikte në heshtje, jo nga mungesa e fjalëve, se ai ishte ndërtues fjalësh dhe mendimesh, por nga një modesti që e shquante edhe kur rridhte si lumë i vrullshëm përmes kohëve. Por boshllëku që la nuk është heshtje. Ai është një hapësirë e mbushur me gjurmën e një shpirti të rrallë, me dritën e një mendjeje që përvëloi kohën, që mëkoi përrenjtë e së përditshmes për t’i kthyer në lumenj ku ndërgjegjja qytetare, historia, trashëgimia dhe pasioni për Shqipërinë vërshonin me forcën e një stuhie ndriçuese. Artan Lame iku pa lamtumirë, por nuk iku pa gjurmë. Ai u shua si yjet që fikën dritën e dukshme, por që vazhdojnë të ndriçojnë qiellin e kujtesës sonë. U dogj nga zjarri që vetë e mbarti, ai zjarr që i përvëlonte qenien kur fliste për trashëgiminë, për qytetet tona, për kujtesën tonë kolektive. Nuk ishte thjesht i përfshirë, ai ishte përvëlimi vetë, një zjarr që s’u fik as kur heshti përfundimisht. Emri i tij nuk ka nevojë për monument, sepse ai vetë u bë themel i një ndërtese që quhet dashuri për vendin, për të shkuarën, për identitetin. Ai nuk kërkoi përjetësinë, por e meritoi atë. Dhe tani, në këtë ikje pa zë, ai i përket asaj përjetësie që nuk ka nevojë për fjalë, sepse flet vetë me veprën, me gjurmën, me kujtimin. Një shpirt i ngecur në kohën tonë Artan Lame nuk ishte thjesht një studiues i trashëgimisë kulturore, një zelltarë i koleksionimit të së shkuarës dhe frymimit të saj me kohëshmërinë e së tashmes. Nuk la në dritën e mendimit dhe hovshmërinë e shtytjes së skajeve, vetëm gjurmët inkandeshente të një publicisti të ndjeshëm apo një funksionari që ju kushtua sa mundi dhe përtej sa ju lejua, dëshmimit të një integriteti përgjegjësie. Ai ishte, mbi të gjitha, një shpirt që sfidonte kufijtë e kohës, dhe vetë koha mori të tjera përmasa dhe ju la dorëzanë të tjerë thellësive. Në të gjitha paraqitjet dhe qasjet e tij, ai dallohej si dikush që e jetonte të shkuarën si të tashme dhe të tashmen si në shërbim të asaj që do të vinte. Në një botë të zhurmshme, ai fliste me zërin e matur të kujtesës. Në një kohë të ngutur, ai ndalej mbi gurët, mbi rrënojat, mbi ndërtimet pa zë dhe u mundonte të na thoshin diçka. Ai nuk e pa trashëgiminë si relike, por si frymë që meriton të ringjallet në qytetari, në kulturë, në vetëdije. Ai shpesh dukej i huaj në kohën e tij. Jo pse nuk e njihte, por sepse e kuptonte më thellë se ajo vetë. Ai e shihte informalitetin urban jo vetëm si mungesë rregulli, por si simptomë të një harrese, të një shkëputjeje prej vlerave, prej kujtesës. Shkrimet dhe analizat e tij nuk ishin thjesht kritika: ishin thirrje për vetëdije, për reflektim, për të rikthyer në qendër të vëmendjes njeriun si banor të historisë dhe qytetar të përgjegjshëm të së ardhmes. Ndoshta ai nuk ishte i ngecur në kohë. Ndoshta ishte përtej saj. Një pararendës i kujtesës në një shoqëri që shpesh zgjedh ta harrojë vetveten. Ai nuk u mundua të ishte i dëgjuar, por i vërtetë. Ai nuk u mundua të përshtatej, por të shkundte. Ikja e tij nuk është një përfundim. Eshtë një pyetje që koha jonë duhet t’ia bëjë vetes. A ishte faji i tij që erdhi në kohën e gabuar, apo faji ynë që nuk ditëm të mirëpresim një shpirt që flet me qetësinë dhe kujdesin e një kohe që na mungon? Ndoshta, në vend që ta qanim si një humbje, duhet ta ndjejmë si një thirrje. Një kujtim i gjallë, që në heshtje na thotë: "Mos harroni. Në gurët e qyteteve janë të shkruar emrat tuaj. Mos i fshini". Sepse kujtesa nuk është ngurtësi, është fisnikërim. Dhe Artan Lame, me jetën dhe veprën e tij, e nguliti këtë të vërtetë në themel të mendimit shqiptar bashkëkohor. Trashëgimia kulturore, thesaret e pasurisë shpirtërore të lëna si testament gjeneratash, me dorëzimin e Lames, humbën dalëzotësin më të zellshëm. Ata i janë kthyer ndriçimit të zbehtë dhe strukjes nën pluhurin e harrimit që vjen, sepse dritshërinë që u mëkoi ai shpirt me gjithë shpirt, do ta ketë të pamundur tjetërkush ta bëjë. Sepse ai jetoi me ta dhe çdo momenti i dha kuptim përmes mistikës së tyre ligjëruese, gjuhë të cilën ai deshifroi, zë që ai nxori nga jehona. Ai ishte koleksionist me intuitë, studiues me pasion, dhe veprimtar me guxim për trashëgiminë kulturore dhe historike shqiptare. Nuk u mjaftua të studiojë, por ndërtoi ura midis së kaluarës që rrezikon të humbasë dhe së tashmes që nuk di gjithnjë ta vlerësojë. E bëri këtë jo për të shkruar histori, por për të qenë pjesë e saj. Dhe ashtu mbeti: një njeri që nuk hyri në histori për të marrë diçka, por për të lënë diçka. Dhe... “Kujtimi i një njeriu të mirë është një bekim”. - Proverbat 10:7 Artan Lame: The last Will By Albert Vataj Translate in English language by Alice Taylor Death came and took him! Artan Lame faded away. As our world continues to surrender its creative freedom to the shackles of silence, Artan Lame will no longer be there to give a voice to the years long gone. A thread that bound us to the past, that carried it forward with passion and pulled it from the shadows of the abyss to bathe it in the glory of daylight, is now severed. A torrential river of passion and unwavering dedication, which nurtured inspiration wherever it flowed, has lost its course. Artan is gone, taking with him the faintest heartbeats that could not sustain him in this fatal game we call life. All that remains are binding legacies, fulfilled promises, dedications filled with faith and reward, and much sorrow and pain. These things that he could not take with him remain with us, becoming ours and allowing us to keep a part of him for ourselves. Artan Lame poured his unending spirit into all he did, almost consuming himself in the process. He left as mysteriously as he came, like a spirit or otherworldly creature. The past, the present, and the future, the holy trinity of our souls, were the realms he navigated, bringing them with him as an act of devotion and dedication to confront the trials and tribulations of today. As with every transient era, including todays, it sought to deny him the acceptance he wanted and the harmony he stood for. Artan came from another time, and just as he did not fully belong to ours, he did not even belong to the time he came from. Teleported from the past In the world of science fiction, teleportation is something that transcends the laws of physics and allows a person or object to take an instant leap through space with no need to cover distance, consider time, or get tired. To the rational mind and the skeptical eye of reality, teleportation remains an impossible figment of imagination that can only be realized on the screen, the page or in the minds of those who dream. But yet, there are people who are blessed with the ability to take this leap. Their souls can move through time with their spirit and essence rather than their bodies, and Artan Lame was one of them. He did not come from the past in a physical sense; instead, the past came through him. In a unique, almost spiritual pursuit, he embodied the energy Plotinus called "Anamnesis", the memory of what the soul knew in a past life or time. For him, knowledge was not just gathering facts, but creating a deep blend of lived experience. He did not study the past like a detached historian but felt it with the vivid passion of someone present in it. In this sense, Artan needed no technology or machinery to traverse space. Instead, he travelled with a burst of inner calling, intuition, and an unwavering desire to unite time, feeling, and belonging. As the Austrian poet Rainer Maria Rilke expressed, the past never passes for those who live wholly in the spirit of the present. Lame was unique, but not in the way we should gawk at him like a curiosity. Rather, he should be understood as an example of how dedication to history is not just about knowledge, but love. He was a mediator between what once was, what is, and what will come to be. German philosopher Walter Benjamin famously said, "The past flutters by us in the form of an image that risks vanishing forever if we do not recognize it at the right moment." Artan understood this, and not only did he recognize the past's flight, but he paused it, shaped it, and placed it into our cultural space with the delicacy of someone who works not just for the past but also for the present and future. He was not a prophet, nor was he the Ezekiel of biblical visions transported by God's fiery chariot. His own spirit was all that was needed to travel through the dimensions of memory and bring forth the symbols that give us identity, form, resilience and essence. He was not a prophet, but a messenger tasked with giving a voice to things that had been silenced by the passage of time. In his presence, you were not merely a witness to knowledge; you were a participant in a process of re-founding our sense of belonging. He brought with him a rare feeling, the sense that our shared history is not a museum relic, but a living force in our collective body. Thus, Artan stayed with us as a distinct presence in time, a person who was not just part of the present but brightened it with the glow of the past and pushed it towards the possibilities of the future. The great heart that shattered into a thousand pieces In the history of a nation, from time to time, there emerges an individual who lives not for themselves, but for something greater—an unconditional love for the country, its memory and its vision. Artan Lame was one such person. His heart was powerful and great, beating strongly for the past, present and future of Albanians. So vast was his heart that it could not be contained within his chest. When that heart stopped beating, it did not fade; instead, it broke into a thousand pieces, and each fragment scattered, spreading the passion it held within. Each piece of that heart, given as a gift to others, represented a retrieved document, a preserved stone, an old photograph, a restored building, and a memory that was never lost. With his unique zeal and dedication, he did not just build a collection of artefacts and knowledge, he built a way to love his country through the preservation of its memory. In each city he touched, every institution he reformed, every project he conceived, he left his mark, not on paper, but in our shared conscience. As the great polymath, Albert Schweitzer, said, "Examples are not the main thing in influencing others. It is the only thing.” Artan lived as an example, not for applause, but to inspire people's paths. His way was one of fulfilling a prophetic promise, sanctifying the nation's spirit and transforming collective memory into an altar. He did not seek glory, he simply wanted dedication to the cause. Today, his example has laid the foundations for generations to come, teaching them how to love quietly, preserve without self-interest, and build without tiring. His heart shattered into a thousand pieces, unable to remain whole under the intensity of the will it carried. It broke to belong to everyone. It broke to keep beating forever. Though he is no longer physically present, that heart endures, alive in a heritage museum, in the drive to safeguard every thread of Albanian culture and in the awareness he sparked in generations to never forget who they are. It is a breath, a guide, a source of inspiration. Few are those who give a nation not only a sense of its past but also the ambition to become something greater. Artan Lame was one of them—a heart that broke into a thousand pieces, yet never ceased to beat. The legacy of the flag The Albanian flag draped over his coffin was not just a symbolic offering of honor, but a solemn representation of the path he trod, which does not simply end because he died. The flag is the symbol of a story that does not end but rather begins a new chapter in our collective conscience, one that Artan had outlined with his visionary mind. He was both the hand that laid the foundations of a museum and the voice that spoke across eras, fluent in the language of memory, the alphabet of heritage, and fueled with a fiery passion for Albania. But the museum he dreamed of is not a structure made of cold stone with shelves full of dusty objects. Rather, it is a living spirit that pulses through every exhibit, a persistence of thought which seeks to rediscover the essence of our identity and a place of remembrance where Albania can learn to know itself through the eyes of a man who loved it with the clarity of a historian and with a fervor that never waned. His legacy is not a farewell sealed with a final breath, but a call from the heights of an ideal that sought not applause, but awareness. And this awareness must not be a fleeting nod to memory, but a lasting commitment to dedication. Artan did not simply create a collection; he built a shrine to national memory, a world where history spoke through humble artefacts, with a greatness born only of quiet sacrifice. But this museum, yet to be built, is not just a place to gather and display heritage. It is a place that invites Albania’s sons and daughters to take up the challenge of dedicating themselves to their heritage. Artan's legacy does not belong to his friends or those who knew him; it belongs to the nation and becomes a debt that can be repaid through memory, dignity, and a future that remains rooted in its origins. His work to create the Armed Forces Museum is another testament to the vision of a man who saw history not as a collection of past events but as a living, breathing entity that must learn to stand on its own. To him, the museum was not a quiet space but an altar of awareness. A spirit that lives on in every preserved stone, every rediscovered document and every generation that can say, "This is where my memory began." But he could not complete this part of his journey and, instead, it remains an open invitation, a compass that points the way and a map with a clear path. This journey, his legacy, remains in the flag that covers his coffin, fluttering not in the wind of ceremony, but in the breeze of a debt which begins with integrity, passes through love and ends in eternity. This debt is one that must be repaid by all Albanians, as a recognition of his legacy and sacrifice. Because, in the end, history is not what is written in books, instead, it burns in the hearts of those who never stop pursuing remembrance. Artan Lame was the human embodiment of this noble pursuit, and his legacy is a call to us all to remember that our heritage must not be forgotten or lost, because within it lies a reflection of our nation's conscience. Stones in the mosaic of dedication Some understand that history is not a silent, stationary being but rather a living organism that needs care, love, and nurturing. However, if we consider national memory as scattered stones, then Artan Lame did not leave them to the mercy of the elements. Rather, he gathered them, cleaned them with the care of an archaeologist, and placed them with the precision of an artist, creating a mosaic of dedication. This mosaic was his own, but it soon became ours. "Albanian Uniforms", "50 Less", "Albanian Maps", "Albanian Flags", "Meeting of Worlds". These exhibitions were not just titles or events that merely filled a space in a calendar. They were coloured tiles in the mosaic of the Albanian spirit. They were efforts to connect with the past, not to be confined within it and to allow us to understand ourselves better. These events were altars where we could connect with great clarity to symbols, maps, uniforms and flags, all stripped of the cold solemnness of museum artefacts and instead clothed with the warmth of living meaning. In these exhibitions, Artan did not merely display objects, but also the time he poured into preparing them. They were not just historical facts, but sensory testimonies, traces of the passion and dedication of a man who believed identity is not a gift, but a daily exercise of knowledge and love. He taught us that history is not just a past we recall, but a spirit we must keep alive. In a world where we often feel the void of belonging, Artan offered us a clear approach, a silent but profound response and a way to fill that void with colours, facts, images and pride. He not only created exhibitions, but he also developed new ways to connect with ourselves as Albanians. And so, tile by tile, exhibition by exhibition, year by year, he built a mosaic that did not crumble with his departure. True dedication does not disintegrate; it remains in the structure of collective memory and in the impenetrable layers of historical conscience. Artan did not seek to deliver great speeches; instead, he spoke with works that still resonate. As the writer Jorge Luis Borges wrote, that great works are more often the result of silent dedication than of grand gestures. The mosaic Artan Lame built with his life is not only beautiful; it is an essential part of our being and it calls for us each to add our own stone to it. Relentless in his battle There are some people who are slaves to the hours of the day, who live to be in the present and simply surrender themselves to the mercy of time. There are also those who, even in the face of passing time, create something that is eternal. Artan Lame was one of the latter, a warrior who could not be stopped by separation, distraction or delays. He did not use time; rather, he transformed it into a malleable substance which he used to build. Like a master who never becomes tired of placing stone after stone, he built the foundations of our national conscience. With every endeavor, he did not stop to take a breath or a break, as others do. He continued and persevered with impetus and faith, insisting that everything he amassed and possessed should be returned to the collective. He worked hard and gave every part of his flesh and spirit, not to bask in glory, but to illuminate the darkness that surrounds our painful past. He did it with an unyielding sense of urgency that is present in all of those who understand that time waits for no man. "It is not enough to live. Man must have the sun, freedom and a piece of memory," the philosopher Albert Camus said. Lame fortified these three ideas into his life and work, ensuring memory evolved beyond its silent past into a living instrument of emancipation. Lame was not just a contributor; he was a tireless builder and every word, text, image and exhibition was a stone in the bridge connecting history to identity. He was a man who lived beyond himself, thought beyond his generation and belonged to a rare group that philosopher Karl Jaspers described as "boundary personalities". These are individuals who transcend the limitations of everyday life and actively shape the history of their society. In his mission to complete the mosaic of national identity, he created an Artan Lame that does not fade due to his death or the passing of years. He will remain, not just as a name, but as an imprint on our cultural conscience. He is proof that those who work for the common good are eternal. As a devoted disciple, he bowed before the works that sought him and surrendered with devotion to those that will remain. We must mention two weekly columns, which became channels for an invaluable narrative about the country and memory: "Shqipni e Harrume" (Forgotten Albania), in JAVA (2005–2013) and later "Shqipni Tavolinash" (Albania of Tables), in SHQIP (2006–2013). In these pages, he collected pieces of memory, gave new life to artefacts and brought light to lessons that had been shrouded in archival silence. But as for the works that exemplify his dedication, they are both monumental and humble in their style. They include: "Tirana në Kartolina deri më 1944" (Tirana in Postcards Until 1944) (Tirana, 2000) was more than a publication; it was a bow before the simple beauty of the urban past, before a city that is full of feelings more than buildings. "Medaljet shqiptare (1914–1944)" and "(1945–2002)" (Tirana, 2010), a comprehensive treatment that turned what for decades had been only private collection objects into an organised narrative. "Tirana: Planning, Building, Living" (Vienna, 2011) and "Princi i Shqiptarëve" (The Prince of Albanians) (Tirana, 2011) became the light that illuminated segments of our urban and political history. The collaboration with Ardian Klosi in "Piramida e Tiranës" (The Tirana Pyramid) (2011) is a prime example of a contemporary approach in which heritage confronts the challenges of modernization. His written work was not a career move or a bid for financial gain, but rather an effort to serve an ideal. In the train of thought of the German philosopher Martin Heidegger, man is the being who cares. Artan Lame embodied this care in the noblest way, remembering to preserve, preserving to build, and building not to forget. Spirit in the soul of a state official Artan Lame is not strictly comparable to Khalil Gibran, but everything he did as an official was guided by the postulate of the Lebanese-American that if you will serve, do not do it for duty, but for love, as only love gives honour to service. His positions in government and state remained for Lame, not important in terms of title or prestige, but essential in content and substance. He did not see them as merely chairs to sit in, but as ways to convey revolutionary ideas. Ideas that, even in this country, things can be done well if they are done with spirit. He never seemed like a typical official, even though he held several positions across multiple institutions: Director of Cultural Heritage in the Ministry of Culture (1999–2000), Deputy Mayor of Tirana (2000–2002), Deputy Minister of Territory and Tourism (2002–2005), General Director of ALUIZNI (2013–2019), and later General Director of ASHK. As with all his work, he did not undertake it out of a sense of duty. Rather, he approached it first with his spiritual dedication. He did not sign, but touch. He did not order, but convince. He did not build a system, he made an impact. Abraham Lincoln once said that if you want to test a man, give him power, in words that could have been written about Artan. He was not a man who sold his correctness for servility. He did not do his work for applause and he did not exchange his convictions for compromise. Artan Lame curated a man who did not seek glory, but as one who served others. In the words of Albert Schweitzer, the Great Spirit is not measured by the rank it has, but by the honesty with which it fulfils even the smallest duty. He undertook every duty bestowed upon him with grace and the staunchest ethics. He did not hesitate to stand up against those who thought differently, not to triumph over them, but to make a change in a sick system. He who is not afraid to act differently is he who serves everyone best, former Czech president, Vaclav Havel once said. His spirit and morals were not reserved for outside of the office; they were there in every decision, act and effort to make possible what many said was impossible. This makes Artan Lame not just a man of public service but a rare case of illuminating the national conscience through institutions. A monarch in the republic of challenge "There is no need to be a king to rule with dignity. It is enough to be noble in spirit and just in purpose." This is the advisory thought proclaimed to us by Roman emperor and Stoic philosopher, Marcus Aurelius. Artan Lame was a king without a crown, throne or scepter, yet he carried the true majesty of a man devoted to serving an ideal greater than himself. He honored every role he took on, wearing them not as symbols of status but of genuine civic humility. He was a noble soul in a world of challenges, where staying true in spirit is often harder than ruling a kingdom. Journalism was not just a profession for him but a calling, a dedication from the inner roots of conviction. He stood out in this field due to his style, which could not be imitated because it came from a solitude of thought and writing, which exchanged conformism for character and convenience for honesty. "To write is to perform an act of resistance against oblivion," the novelist Milan Kundera said, and Lame remembered these words throughout all his struggles on the road to fulfilment. In a time when opinion was more a stumbling block to fall over than a platform to raise the truth, he stood as an unshakeable voice. For him, opinion was not just an expressed thought, but a burden that he carried on his shoulders. He knew that having an opinion came with a cost, and yet he bore it like a cross, not to dominate others with his righteousness, but so as not to betray it. And it remains eternal what Thomas Paine said: "Better to be an enemy of mistakes than a friend of lies." Anti-Conformist, yes. Consistent, without any doubt. But above all, principled. He did not engage in debates simply to make noise, but rather to be a voice. A voice full of heart and fire, with a spirit that is resolute in expressing what needs to be said, even when it is not expected or liked. The truth, when he spoke it, did not seek victory, but justice. Because: "True nobility lies in the effort to do what is right, not what is convenient," said former US president Barack Obama. Heritage as war and love Artan Lame was not just a keeper of history but a devoted champion of cultural heritage, preserving each artefact with deep love and quiet solitude, standing resolute against the relentless tide of time that threatened to erase them. "Heritage is not just a testament of the past, but a promise for the future," said cultural historian Jan Assmann. Lame – himself - said in one of his interviews: "I do not collect old things for their material value, but because each of them speaks to me, and tells me a story that I do not want to let disappear." According to him, these objects were more than just objects; they were "survivors" of a time that was not past but interrupted and demanded resolution and reconstruction. He saw the uniform of a soldier of the Ottoman Empire or an official document from the time of the Albanian Kingdom as pieces of a broken mosaic, which needed to be restored with the care and soul its memory deserves. In the words of the Romanian historian Mircea Eliade, "What we preserve from the past is the spirit that keeps us united." Lame's words and writings expressed a deep longing for past eras, which others saw as forgotten, but he viewed them as essential parts of Albania's soul, believing they could not be erased without harming the nation's identity. He did not fight only for stones or documents, but for a collective memory and the spirit of a people that sought to survive. For Artan Lame, heritage was both a battle and a passion, a battle to safeguard fragile treasures and a passionate commitment to nurturing the ties to our roots. On this solitary path, he was more than a protector; he was a symbol of the struggle to preserve for Albanians and the world what might otherwise fade into oblivion. Many things all at once It is hard to define Artan Lame fully. Was he a committed public official, an avid collector, a devoted scholar of national heritage or a dreamer of lost eras? He was likely all of these at once, a vivid reflection of humanity's many facets. Yet, above all, he was a soul out of step with time, like a forgotten traveler in the train stations of the 19th or early 20th century, where moments linger in a constant struggle to hold and protect what time seeks to erase. When he talked about history, he did so not as an ordinary historian but as a narrator of memory. He spoke of artefacts, uniforms from long-gone empires and relics of our collective past, not as an antique dealer, but as someone obsessed with preserving memory, tied to each fragment of history as if it were part of his own heart. Throughout the years, many have asseted that history is not written only by the victors, but also by those who choose to keep memory alive. His collection of uniforms was not just a passion, but part of his own personal museum, a silent archive of eras that are gone forever, but must not be forgotten. He saw every uniform as a living testimony of a past time, a connecting bridge between generations that obliged him not to let it be lost forever. Milan Kundera once told us that memory is an invisible bond that connects us with the past, helping us to build the future. Through his many roles and much experience, Lame was more than an individual; he was a symbol of the effort to preserve identity and heritage in a world that often abandons the past to plunge into the present. The final departure Artan Lame's heart stopped beating for the second time, marking the final curtain call on the stage of his life. Nine years after his first struggle on the same battleground, fate chose to end his suffering, releasing his spirit to shine eternally, like a star shooting through galaxies to a realm beyond time and space. Although he could not keep his promise to his mother that he would return, his passing shattered the hearts of those who cherished him as their guiding light, especially those who feel his absence as an irreplaceable loss. As he surrendered to eternity, the world he lived in rushed to gather the traces he left behind and to preserve the steps he took on a path he could not complete. He surrendered to death at the age of 58, not as a defeated man, but as a warrior who chose to fight, even in battles he felt he might not win. As an architect who sparked urban advancements and a dedicated scholar who vividly revived forgotten eras to meet today's need for inspiration, he shone brightly. As a journalist and champion of cultural heritage, he poured his visionary spirit and fiery passion into his work. In him, the earthly and the eternal, the heartfelt voice and spiritual fire, were seamlessly and harmoniously interwoven. Manifesto of the soul "The essence of faith lies in two things, in pain and in detachment. Pain and physical suffering make a man understand the vanities of most of the material world. And detachment, withdrawal from the world, makes him gain that necessary distance that is needed to rise above the turmoil and noise of the day. I went through both, so allow me to tell you what I understood in the end. Do not quarrel in vain. There is enough for everyone. Love each other more. Through the days when I was set aside from the world and the hours I spent only among physical pains that did not end, I understood exactly this thing. We invent and concoct among ourselves so much malice, envy, spite, hatred, deceit, that make our world even more painful, which even without them is full of pain. And that in fact is full of good people and well-meaning, people accustomed to hardship and suffering and who pass them without much philosophy, simply pass them. The world rests on space and time. Then, if you want to do something, do it, because when you want, perhaps you will not be able anymore. If you want to open a door, open it. It is always beautiful. We strive in vain for ourselves. In the best possible case, still, those wretched two meters of earth we will take in the end. The only way to take something more is to give. It doesn't matter what, panem, amor, vitam". He wrote this manifesto of the spirit in March 2016, after the victory of his previous battle with death, adding another bright star to his constellation. A departure without a farewell He left without a farewell. No final psalm, no last words to ease the pain of those he left behind. It was as if he chose silence—not from a lack of words, for he was a master of them, but out of the quiet modesty that defined him, even when he poured forth like a rushing river through the currents of time. Yet the void he left is not silence. It is a space alive with the mark of a rare spirit, the glow of a mind that shaped time and transformed the streams of daily life into rivers where civic conscience, history, heritage and a passion for Albania surged with the power of a storm. Artan Lame left without a farewell, but his presence remains. He faded like a star that dims its visible light yet continues to shine in the sky of our memory. He burned with the fire he carried within—a fire that consumed him when he spoke of heritage, our cities and our collective memory. He was not just passionate; he was the fire itself, a flame that endured even after his voice fell silent. His name needs no monument, for he became the foundation of a legacy built on love for the country, the past and identity. He did not seek eternity, but he earned it. And now, in this quiet departure, he belongs to an eternity that needs no words, for it speaks through his work, impact and memory. A spirit stuck in our time Artan Lame was more than a scholar of cultural heritage, more than a passionate collector who bridged the past with the present. He left behind not just the thoughtful works of a sensitive journalist or the tireless efforts of an official who gave all he could, and more, to uphold a sense of integrity. Above all, he was a spirit that defied the boundaries of time, reshaping it into new dimensions and deeper meanings. He lived the past as if it were the present and treated the present as a foundation for the future. In a noisy world, he spoke with the calm voice of memory. In a hurried era, he lingered over stones, ruins, and silent structures, urging them to share their stories. To him, heritage was not a collection of relics but a living spirit, one that deserves to be revived through citizenship, culture and awareness. He often felt out of place in his time, not because he did not understand it, but because he saw it more deeply than it saw itself. He viewed urban informality as a disorder and a symptom of forgetting- a break from values, memory, and connection. His writings and analyses were more than critiques; they were calls to awareness, reflection, and refocusing on humanity as both a resident of history and a steward of the future. Perhaps he was not bound by time. Perhaps he transcended it, a herald of memory in a society that often chooses to forget. He did not aim to be heard but to be true. He did not seek to fit in but to provoke change. His departure is not an ending but a question for our time: Was it his fault he came at the wrong time, or ours for failing to embrace a spirit that spoke with the calm and care of a time we yearn for? Perhaps, instead of mourning him, we should heed him. A living memory that whispers: "Do not forget. Your names are written in the stones of the cities. Do not erase them." Because memory is not rigid—it is a path to greatness. And Artan Lame, through his life and work, etched this truth into the foundation of modern Albanian thought. With Lame's departure, cultural heritage - the treasures of spiritual wealth bestowed upon us by generations long gone - has lost its fiercest advocate. They have returned to dimness, buried under the dust of forgetting, because the light he poured his soul into cannot be rekindled by another. He lived with them, breathing life into every moment of their silent mystique, uncovering their language and drawing their voice from the echo. He was a collector with intuition, a scholar with passion, and an activist with the courage to protect Albania's cultural and historical heritage. He was not content to simply study; he built bridges between a past at risk of being lost and a present that does not always recognize its value. He did this not to write history, but to become a part of it. And so he remains: a man who entered history not to take, but to give. "The memory of a good man is a blessing." – Proverbs 10:7

Artan Lame, amaneti i fundit!

Nga Albert Vataj

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Lufta me Bulevardin

“ALBANIAN FILES”: 4 çështjet e debatueshme

Vajzat e humbura

Librazhdi, qyteti që nuk njihni, me bujtina dhe aventura që ju lënë pa mend

Mariglen Disha, njeriu pas vizionit të ri për Librazhdin!

Përtej Zvërnecit

Artikujt më të lexuar

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Përtej Zvërnecit

Gjergj Luca, kryeoligarku i Shkrimsit, rebeli që grisi diplomën për t’u bërë biznesmen

Vajzat e humbura

Lufta me Bulevardin

Gjiri i Kakomesë, “Bukuroshja” e braktisur bëhet gati për TURIZËM

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?

Artan Lame, amaneti i fundit!

Nga Albert Vataj

Mbështetni autorët dhe abonohuni në përmbajtje

Shkarko

Zblloko Artikullin

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Artikujt më të lexuar

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?