Anagnosti: Njeriu që kurrë nuk vdes në përrallën nga e kaluara

Regjisori i 14 filmave artistikë, dhjetra dokumentarëve dhe tre librave nuk është mes nesh. Shqipëria e përcolli me flamurin në gjysmështizë, në fshatin e tij Vuno, ndërsa të gjithë të gjallët dëshmonin artin, po aq sa edhe dinjitozin Dhimitër Anagnosti. Ishte viti 1961, kur Dhimitër Anagnosti realizoi filmin e tij të parë. "Njeriu kurrë nuk vdes" ishte titulli me të cilin nisi rrugëtimin drejt magjisë së kinemasë, por me përkushtimin e një artisti, përmes veprës, Dhimitër Anagnosti u bë njeriu që nuk vdes kurrë. Këto ishin dy fjalitë e para që shkrova teksa ndërtoja një lajm për ikjen fizike të Dhimitër Anagnostit. Në javën e fundit të gushtit kisha shkruar për Artur Zhejin e Naum Shundin. Niste java me lajmin e ndonjë familjari që lajmëronte ikjen, e përfundonte me lamtumirën e fundit, teksa duartokiteshin për veprat që lanë pas. Në ditën e parë të shtatorit, si të na kishte kapluar një stinë humbjesh, edhe regjisori, kineasti, njeriu i mirë dhe shpirti i lirë i Dhimitër Anagnostit po largohej nga kjo shoqëri. I pari imazh që m’u fashit në mendje ishte ai i shëtitjeve që bashkë me Roza Anagnostin më bënin të ëndërroja. I shihja shpesh të dilnin nga Liqeni Artificial te Universiteti i Arteve, ku unë ulesha në një kafe. I kam parë gjithnjë me qetësinë e dy artistëve që kishin mësuar të komunikonin me sy, madje mbaj mend që një herë koleges sime i thashë, se me gjasë Roza dhe Dhimitër Anagnosti flasin edhe me duar, duar që gjatë shëtitjes i kishin të bashkuara. Me siguri edhe pulsin ia njihnin njeri – tjetrit. Do të duhej të kisha shkruar që e para gjë më erdhi ndër mend ishtë “Lulëkuqet mbi mure”. Do të ishte shumë korrekte në kostumin që vesh gazetari i kulturës. Por jo, asnjë nga veprat. Imazhi i parë teksa lexoja të bijën që shkruante “regjisori i jetës sonë u largua”, ishte ai i një çifti që vërtet më bënte të ëndërroja. Imazhi i fundit nga raportimet e homazheve ishte po prapër Roza Anagnosti, këtë herë vetëm dhe zëri i Enkeleda Memës që me zë të ulët më pyeste: Si mund të jetë, të ecësh vetëm, t’i lëshosh dorën njeriut që ka qenë bashkudhëtar i jetës tënde? Atë moment asnjë nga ne nuk kishte përgjigje, por sot, mendoj se ky moment është po aq i vështirë sa t’i japësh dorën çdo ditë të jetës, edhe kur bëhet e vështirë. Dhe Dhimitër Anagnosti e Roza e shndritshme e tij ndonëse si mua me siguri kanë bërë edhe të tjerë të ëndërrojnë, kanë rrugëtuar bashkë edhe në errësirë. Pa ia lëshuar dorën njëri –tjetrit. Kështu mendova të kërkoj mes dosjeve që kam, mes shënimeve e librave, histori që mund ta errësonin njeriun Dhimitër Anagnosti, por që ishin dhe mbeten një asgjë përballë këtij artisti që me dinjitet dhe vepra artisktike ia doli të tejkalojë, thashethemet, raportet, letrat e spiunëve, kritikën ideologjike dhe gjithë konturet e një realizmi komunist. Si shumë herë Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave më erdhi në ndihmë shpejt. Sepse përtej ikjes, siç janë veprat janë edhe shkrimet e ziliqarëve, thashethemaxhinjve, spiunëve, bashkëpunëtorëve apo atyre që dikur përfitonin. Dhe si “kthimin e ushtrisë së vdekur”, realizuar nga Anagnosti në vitin 1989 dua të rikthej “ushtrinë e vdekur” të një sistemi të kalbur, erën e të cilit e ndjejmë herë pas here edhe sot, në dosjet që hapim, në ato që mbyllin ende në pluhur të vërteta e dhembje, persekutime e përndjekje, zhdukje e humbje, thashetheme e dënime. Dhimitër Anagnosti, “komisari i dritës” në kinemanë shqiptare Montazhierja që qëndis raporte kundër regjisorëve dhe “kaçakrroku” që tregon si harxhohen paret e shtetit. Disa nga “spiunët” e Kinostudios që vunë në rreth Anagnostin. Letra dhe raporte për punën e regjisorëve që pranojnë kritikën, por nuk bëjnë autokritikë. Së bashku me Viktor Gjikën xhiruan si punë diplome filmin " Njeriu kurrë nuk vdes ", një ekranizim i tregimit të Ernest Heminguejt , i cili u vlerësua me Çmimin e Parë në Festivalin Botëror të Shkollave Kinematografike, që u zhvillua në Holandë më 1961. Nuk ishte ende i njohur, nuk kishte realizuar ende një film, por që në punën e parë ia doli të rrëmbente një çmim. Kinostudio “Shqipëria e Re” ende nuk ishte krijuar. Por ajo që e bëri bashkë atë kohë Anagnostin me Viktor Gjikën do të ishte një lloj miqësie e bashkëpunimi që do të vijonte për vite. Madje edhe emrat e tyre qëndronin në krah të njëri-tjetrit në dosjet e ish sigurimit të shtetit. Mithat Fagu i pari regjisor mes cencurës ideologjike Mithat Fagu është regjisori i parë që ngrihet në përpunim aktiv nga Sigurimi i Shtetit me akuzën e paprovuar si “agjent i mundshëm i zbulimit gjerman”. Kjo për shkak të relatave që kishte ai me disa artistë gjermanë. Filmi i tij "Racionalizatorët" me skenar të Vangjush Gambetës krijon shumë debate në Kinostudio, të cilat nxiten nga bashkëpunëtorët e sigurimit në Këshillin Artistik. Fati i filmit për shkak të nxjerrjes se realiteve shqiptare bëri që ai të pritej dhe të shkurtohej. Në këtë dosje e cila gjendet te Autoriteti i Informimit mbi Dosjet e ish Sigurimit të Shtetit del edhe emri i Dhimitër Anagnostit e Viktor Gjikës. Nën vëzhgimin e montazhieres V, montazhiere në Kinostudio denoncon Dhimitër Anagnostin e Viktor Gjikën, si persona që mbështesin regjisorin Fagu dhe Vangjush Gambetën. Ata - sipas saj, - vlerësojnë lart profesionalizmin e Fagut dhe Gambetës, por edhe i shmangen realizimit të filmave me temë nga e përditshmja. Nga këtu, nga këto fjali nis edhe përndjekja. Këto pak rreshta bënë që Sigurimi të nisë survejimin zyrtarisht për Dhimitër Anganostin, Limoz Dizdarin, Halili Kamberi e Peci Doda. Misioni që jepet nga sigurimi është “zbulimi se cilat janë marrëdhëniet me regjisorin Mithat Fagun”, dhe pse në këshillin e redaksisë ata janë ngritur në mbrojtje të punës së Fagut. Po në këtë dokument theksohet se Dhimitër Anganosti është i mendimit që “filmat duhet të shihen si të realizuar nga ana arstistike dhe jo nga ana politike”. Nga Ndërmarrja e Filmave te Kinostudio “Shqipëria e re” Në vitin 1973, Ndërmarrja Kinematografike Shqiptare merr emrin Kinostudio "Shqipëria e re". Kjo ndërmarrje e re vlerësohet si Objekt i Rëndësisë së Veçantë dhe për të nis kontrolli për krijimin e filmave me përmbajtjen e duhur ideologjike, por po ashtu edhe transmetimin e filmave të huaja që i përshtateshin ideologjisë komuniste. Me kontrollin nis kështu edhe propaganda përmes artit. Në dosjet e asaj kohe ka një skicë të objektit e bërë me dorë, por raporte raportet të bashkëpunëtorëve të Ish – Sigurimit të Shtetit. Një prej tyre me pseudonimin “Kacakroku”, tregon për probleme teknike në ruajtjen e filmit, e po ashtu raporton edhe për personat me probleme ne biografi mes cilëve regjsori Mithat Fagu, Bujar Kapexhiu, Vladimir Prifti e aktori Rikard Larja. Në rreth, duke u vëzhguar është edhe Dhimitër Anagnosti, pasi qëndron gjatë gjithë kohës me këto persona. Tiranë, më 3 prill 1973 “Mbledhja e kolektivit vazhdoi dy ditë ku u diskutua gjerësisht mbi problemet se si ta vinin më mirë në jetë fjalimin e shokut Enver mbajtur në organizatën bazë të aparatit të Komitetit Qendror të PPSH. Nga diskutimet dolën këto probleme: 1. Ka mungesë të ngritjes ideologjike dhe politike nga një pjesë e komunistëve dhe punonjësve të tjerë dhe si pasojë bëhen gabime ideoro-estetike që nuk përputhen kërrkund me realizmin tonë socialist. Duke qenë të paqartë nga ana ideologjike, tek regjisorët Viktor Gjika, Dhimitër Anagnosti, redaktori Peçi Doda e disa të tjerë, vihen re koncepte e gabime nga më të ndryshmet”, kështu nis raporti mbi mbledhjen e kolektivit në pranverën e vitit 1973. Raporti numëron 6 faqe të mbushura me akuza jo vetëm për veprat, por edhe duke i etiketuar kineastët si mëndjemëdhenj, e disa prej tyre edhe dembelë në punë. Grupit të etiketuar si njerëz me njollë në biografi, i shtohet edhe Dhimitër Anagnosti, mendimet e lira të së cilit, duket se shqetësojnë jo vetëm një montazhiere, por edhe instancat më të larta të partisë. Ky raport vijon kështu: Tendenca mendjemadhësie dhe komplote “Duke qenë me tendenca mendjemadhësie, e duke u bërë elozhe e fërkuar krahët nga këshilli artistik dhe drejtoria, këta jo vetëm që nuk bënë një autokritikë të shëndoshë, por diskutimi i tyre përshkohej nga një tendencë "sikur shokët e partisë" i kundërvihen këtyre shokëve kot, i kritikojnë pa të drejtë dhe janë pikërisht ata që krijojnë një frymë jo të shëndoshë për mbarëvajtjen e punës në kinostudio. Këto mendime të tyre u hodhën poshtë jo vetëm nga komunistët, por edhe nga shokët e tjerë pa parti”. Regjisori Dhimitër Anagnosti në diskutimin e tij tha: "Mua më duket sikur nga disa shokë më është krijuar një atmosferë komplotiste". Kurse regjisori Viktor Gjika tha: “Tek shokët Llambi Prifti, Krisanth Kotmilo, Koço Tollko, Nasi Shamija shoh një tendenciozitet karshi punës time”. Për të dyja këto çështje u ndal kolektivi dhe të dy regjisorët i kritikoi ashpër për mendime jo të drejta”. Letra vijon edhe më tej duke cituar në një nga rreshtat se Dhimitër Anagnosti pas kritikës që i bënë shokët “u tërhoq më vonë duke thënë se unë bëra gabim shprehje”. Duke qenë se raportet shkruheshin me gabime e ndonjëherë me dozat e duhura komuniste për të fundosur apo lënë në ankth e frikë dikë tjetër, vështirë të themi se kjo fjali është e kuptueshme apo thjesht një ndjesi e bashkëpunëtorit. Kritikë dhe autokritikë Në këtë raport, dy kineastët që kritikohen më shumë është Viktor Gjika i cili akuzohet se “kanë harxhuar paret e shtetit” dhe Dhimitër Anagnosti “për tejkalim të normave në sasira të konsiderueshme të lëndës së parë”. Për shkak të këtyre gabimeve disa nga filmat janë hequr nga qarkullimi. Nga dokumenti citoj: “Janë hequr filma nga qarkullimi për të cilat janë harxhuar paret e shtetit (V. Gjika), “për tejkalim të normave në sasira të konsiderueshme të lëndës së parë (Dh. Anagnosti), për mungesë mobilizimi në punë dhe thyerje disiplinës planit (P. Dado) e tjera. Të tre duke parë se u kritikuan u tërhoqën nga përgjegjësitë që u janë ngarkuar duke kërkuar të qëndrojnë vetëm thjesht dy regjisorë pa u marrë me asnjë punë tjetër” . Më tej në dokumentin që gjeta në AQSH (Arkivin Qendror Shtetëtor) Fondi 14 /AP, Dosja 240, thuhet se redaktori ka arritur deri atje sa të thotë: "Unë aq di e aq bëj, po të doni më mbani e po të mos doni, më hiqni". Vendimi pas kritikës “Për këto arsye jam i mendimit se të tre kanë nevojë të shkojnë në prodhim në gji të klasës punëtore të kaliten me vështirësi e me frymën e klasës për një periudhë” . Secili nga kineastët, që në këtë rast nuk citohen as si artistë, as si regjisorë, e as si shokët, siç nuk citohen as si artistë, as si regjisorë, e as si shokët, siç ndodh shpesh të gjenden në dokumente të tilla, ata trajtohen jo më si krijues. Me siguri, këtu një faktor i rëndësishëm bëhet edhe autokritika, që siç duket nuk e gjëjmë te Anagnosti dhe miqtë e tij kineastë, të cilët dënohen “të qëndrojnë vetëm thjesht dy regjisorë pa u marrë me asnjë punë tjetër dhe të shkojnë në prodhim në gji të klasës punëtore të kaliten me vështirësi e me frymën e klasës për një periudhë” . Thashetheme e grindje në Kinostudio Vitet ’70 në Kinostudio shoqërohen me thashetheme e grindje. Nëse lexon mes kujdes mes rreshtave të këtyre dokumenteve gjen fjali apo raportet të tipit: “Thashetheme e grindje ka në Kinostudio, në rrethet e shkrimtarëve e artistëve. Vërehet një farë cmire ndaj disa shokëve si Viktor Gjika e Dhimitër Anagnosti. Në dekadën e majit N. Zoraqit nuk ju pranua vepra se ky na paska gabuar në festivalin e 11-të, ndërsa në qarqet e shkrimtarëve ka thashetheme veçanërisht për romanin e ri të Ismail Kadaresë . R. Brahimi thotë për këtë roman “se duhet bërë karton”. Në shtypin e rinisë botohen shkrime, ku thuhet se ky roman është shkruar për jashtë shtetit. Doemos gjëra të tilla nuk ndihmojnë atmosferën krijuese. Në mbledhjet krijuese është ndërhyrë disa herë që fyerjeve t’u pritet rruga duke ua prerë fjalën atyre që fyejnë. Megjithatë duhet bërë më tepër”. Kjo është atmosfera nëpër raportet që gjejmë deri në mesin e viteve ’70. Megjithatë, duhet bërë më tepër… Shkrimi i dytë Dhimitër Anagnosti si shkrimtar Përtej kinematografisë, jo vetëm si regjisor, por si një detajist i vërtetë, si artisti që kujdesej të zgjidhte me kujdes kolonën zanore të filmit të vet, një rresht më shumë apo një tjetër më pak, një dialog apo një skenë, Dhimitër Anagnosti nuk mund ta spostonte veten kur vinte puna te skenari. Shumica e filmave që mbajnë regjinë e Dhimitër Anagnostit kanë po ashtu edhe vulën e skenarit njëlloj. Filmi i tij i fundit është “Gjoleka, djali i Abazit” në vitin 2006, ndërsa ai i parafundit në vitin 1989. Kur pashë hapësirën në mes mendova, çka bërë Anagnosti gjatë kësaj kohe? Përtej angazhimit të tij politik në vitet ’90, çfarë i ndodhi këtij artisti që nuk po përshtatej në tranzicionin shqiptar, apo rregullatorët politikë, nuk po i rregullonte dot, edhe për shkak të këtij sistemi të zhbërë që hallakatej në lirinë që nuk e kishte pasur? Dhe si kishte mundësi që një artist që nuk kishte bërë një film që në 1989, kur unë isha vetëm 1 vjeç e deri në vitin 2006 kur unë kisha nisur fakultetin dhe ai regjistronte filmin e fundit, ishte kaq i njohur për mua dhe i dashur për mua? Pastaj mendova se nuk kishte fëmijë shqiptarë të moshës sime që nuk i kishte përjetuar portretet e fëmijëve te “Lulëkuqet mbi mure”. Madje prindërit tanë, por edhe ne me të dëgjuar notat e para të këngës e dimë kush është “Lulëkuqet mbi mure”, “Në shtëpinë tonë”, apo “Përrallë nga e kaluara”. Shumë prej nesh e dinin një pjesë të vargjeve të “Anës Lumit”, përpara se të na e jepnim në shkollë të mësonim përmendësh, Nolin. Pikërisht kjo jehonë e filmave të tij, kaluar brez pas brezi si thesare të kulturës, e bënte Dhimitër Anagnostin të njohur edhe përtej heshtjes së tij. Si gazetare më vonë e njoha edhe përmes librave. Ulliri, pema e dhimbjes Ky libër është një tjetër provë, se Shqipëria letrare është më e bukura nga të gjitha Shqipëritë: politike, ideologjike, ekonomike, historike. Dhe ky është misioni fisnikërues i letërsisë, i letërsisë që bëri Dhimitër Anagnosti. Profesor Shaban Sinani shkruan për këtë libër: “Dhimitër Anagnosti është, njëherësh, i papërsëritshmi në rrëfim: shkruan shkurt, por me një shqipe dinjitare; rrëfen shpejt, si në dritë të vetëtimës, por duke krijuar karaktere; është dëshmitar ngjarjesh, por vepra e tij nuk mund të merret si letërsi dëshmuese, sepse e tejkalon cilësisht regjistrin e rrëfimtarit dëshmues, duke e lartësuar veten te krijuesi i karaktereve. Pas Migjenit, zor se mund të gjendet ndonjë autor tjetër që me minimumin e mjeteve të shprehjes t'i ketë dhuruar lexuesit maksimumin e gjendjeve, situatave dhe njerëzve, si Anagnosti”. Treni ADN Treni ADN është një libër me vetëm 28 faqe i botuar pak kohë më vonë nga “Ulliri, pema e dhimbjes” dhe ndryshe nga shprehja artistike e veprës së parë, “Treni AND” , përcillte, poezi, ese e meditime të regjisorit. Koburrja nga Evropa Kur e prezantoi në vitin 2014, Dhimitër Anagnosti tregonte se e donte një film të tillë, por e bëri libër. Si film nuk do të pranohej asnjëherë asokohe. Dilemën mes të shkuarës dhe të ardhmes, mes kodit të jetës dhe kodit të nderit, e sjell në romanin e tij “Koburja nga Europa”. Ngjarja është e thjeshtë. E kthyer në një kafshë pune, e vetmuar, me burrin në kurbet, Lena, një femër e bukur nga një fshat i bregut në jug të Shqipërisë, nuk i reziston dot tundimit të mishit duke rënë në krahët e një ushtaraku italian. Historinë që ajo mendoi se e kishte fshehur mirë, e mori vesh gjithë fshati. E ëma që nuk mund ta kapërdinte dot këtë turp, i dërgon letër të birit, emigrant në Francë, i cili kthehet në fshat, vret të motrën dhe merr rrugën e kthimit, por askush nuk e pa më askund. Si mjeshtër i filmit, Anagnosti krijon imazhe përmes fjalës. Teksa lexon tekstin, nuk është e vështirë t’i vizatosh skenat: litarët e shiut mbi gunën hedhur krahëve të Lenës, rrokullisjen e gurëve teksa italiani kalonte murin, vrapin e Aleksandrës në kërkim të vajzës së vrarë… dhe një Shqipëri që ai e rishkruan mes të shkuarës dhe së tashmes. Si gazetare, këtë shkrim dua ta mbyll me një shprehje nga ky libër, shkruar nga Anagnosti që na la, me veprat. Gjuha shqipe vjen e veçantë nga thellësitë e errëta të krijimit, ndaj, kur të dalim përpara Zotit në gjyqin e fundit, nuk do të kemi nevojë për përkthyes. DHIMITËR ANAGNOSTI

Anagnosti: Njeriu që kurrë nuk vdes në përrallën nga e kaluara

Nga Luela Myftari

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Lufta me Bulevardin

“ALBANIAN FILES”: 4 çështjet e debatueshme

Vajzat e humbura

Librazhdi, qyteti që nuk njihni, me bujtina dhe aventura që ju lënë pa mend

Mariglen Disha, njeriu pas vizionit të ri për Librazhdin!

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

Artikujt më të lexuar

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Përtej Zvërnecit

Vajzat e humbura

Lufta me Bulevardin

Gjergj Luca, kryeoligarku i Shkrimsit, rebeli që grisi diplomën për t’u bërë biznesmen

JETA E NATËS NË VITET ’90, NGA DISKO ALBANIA DHE MARIKAJ TE BUZUKËT E PARTYT RAVE

Sabri Godo, veç “SKËNDERBEU”-t ju rrëfej betejat e mia me kalë

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?

Anagnosti: Njeriu që kurrë nuk vdes në përrallën nga e kaluara

Nga Luela Myftari

Mbështetni autorët dhe abonohuni në përmbajtje

Shkarko

Zblloko Artikullin

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Artikujt më të lexuar

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?