Mëkatarët e Kadaresë

Nëse kam një dashuri të veçantë për poezinë e Frederik Rreshpjes, ma ka ngulitur që në bankat e shkollës mësuesi im i letërsisë në gjimnazin “18 Tetori” në Lushnje, Fatbardh Rustemi. Nga leximi i tij fillova të krijoj poezitë e para për dashurinë, natyrën, pyjet, yjet, ujët...sigurisht, sprova me vetmeveten që nuk më çonin askund në zellin për të qenë poetja e vogël e Lushnjes. Më shumë më pëlqente qëmtimi. Më pëlqen edhe sot. Shkruaj me stilolaps dhe zhgarravit librat e shkresat për të theksuar atë që dua të kujtoj më fort. Këtë dashuri pra, për të lexuar, jo në mënyrë mekanike, por në mënyrë logjike, jo si në gjumë, a më mirë të them si në një trullosje të shqetësuar për të përthithur gjithçka, duke përfshirë këtu me “detyra shtëpie a klase” me lexime me dëshirë apo të detyruar të veprave të Kadaresë, - pra këtë dashuri për librin – ma ka ngulitur mësuesi im i Letërsisë. E vogël atëherë, në fillimet e mia të adoleshencës, të uleshe në klubet letrare të qytetit të Lushnjes ku do të takoje Bardhin, Faslli Halitin, Bujar Xhaferrin, ishte nga ato kënaqësi, apo edhe shoqëruar me ndjesi shqetësimi nëse isha në lartësinë e duhur. Ankthet e mendjes që do të dijë shumë gjëra për të kuptuar pasionin për letërsinë në takimet me ta, ta vështirësonin logjikën. Por kështu e lexova unë letërsinë që nuk e konceptova së jashtmi, por që ata, shkrimtarët tanë lushnjarë na e brymosën thellë ato vite ku Shqipëria ishte në zgrip të zhvillimeve të saj të vrullshme. Janë fillimvitet ’90. Nuk kishte rëndësi fare sesa orë duhej të lexoja a punoja me librin. Porse në vogëlsinë time atëkohë, ia dilja mirë të dalloja dhe të shihja në horizont se çfarë po më mësonin. Ju prezantova kështu pra shkrimtarin që telefonova për të më ndihmuar në këtë numër reviste për të shkruar për Ismail Kadarenë, gjeniun e letrave. E dija nga profesor Bardhi se ai e kishte mik shkrimtarin, - bile bile, edhe ishin zënë me njëri tjetrin duke ndenjur me vite me radhë pa folur. Nuk do të shkruhet këtu për “sherrin” e tyre se shkrimtari Fatbardh Rustemi i ka publikuar në librin e tij. Por gjej me vend t’ju them, se analizën e plotë të veprave të Kadaresë, ai ma ka ngulitur thellë në mendje. Ndaj, ishte njeriu i duhur për të na shkruar sot, kur Kadareja nuk është më mes nesh, për “Mëkatarët e shkrimtarit”. Dhe për të na treguar në fakt për gjenialitetin e tij (Kadaresë). Sepse sikurse të gjithë e dimë dhe e kuptojmë, Gjenitë nuk janë tipa socialë. Këtë na e sqaron dhe profesori. Ndaj ju sugjeroj që sikurse unë, ta lexoni edhe duke mbajtur shënime. - Anila Basha Mëkatarët e Kadaresë S’ke armiq, s’ke lavdi, do të thoshte Balzaku. Dhe shkrimtari Fatbardh Rustemi në këtë shkrim ekskluziv për revistën Neësbomb.al sjell kujtimet e tij me shkrimtarin, mënyrën si e ka lexuar dhe si e ka kuptuar raportin e vet me të; por edhe me ata “mëkatarë” që kërkonin me çdo kusht të fitonin pak nga lavdia e shkrimtarit e si tipa makiavelistë vetëofroheshin për të krijuar rrjetën e tyre të gënjështrave e mashtrimeve. Mes leximit të veprave “Ftesë në Studio” apo kujtimeve të Helena Kadaresë, shkrimtari Fatbardh Rustemi na tregon edhe sesi i ka parë vetë që në gjallje Ismail Kadare këta njerëz. E shpirti ynë, ka etje për të kuptuar. Kadare e mbylli periudhën totalitare, 35 vite krijimtari, me librin “Ftesë në studjo” (1990). Ilirian Zhupa duhet të ndjehet krenar, që ka qenë redaktor i këtij libri, ku gjeniu ynë shpjegon dramën e Laokontit, që, njëherësh: ishte dhe e tija. Tek më vini rrotull, unë them me vete kaq të verbër të jeni sa të mos të ndjeni këtë, që ky ngërç e ky ankth në qënien time s’është nga gjarpërinjtë, por nga një tjetër gjë? (Leshkot e djeshëm kanë ndërruar vend me verbanët e sotëm.) Këtë “tjetër gjë” që i shkaktonte “ngërç” dhe “ankth”, autori i poezisë nis ta shpjegojë me “Ftesë në studjo” duke vazhduar më pas me libra si “Dialog me Alain Bosquet” dhe përmbyllur me librin e Alda Bardhylit “Kohë për rrëfim”. Është i vetmi shkrimtar, që ka shkruar disa libra, për të shpjeguar veten. Gjithsesi, mëkatarët vazhdojnë ta fusin shpirtin në gjynah, duke shtuar dozat e helmit, si për të thënë: Laokontin e kanë mbytur gjarpërinjtë, se ato të tjerat që thotë shkrimtari, janë alibira. Po kush janë mëkatarët e Kadaresë? I gjeni në librat e tij, përfshi dhe “Ftesë në studjo”. Poshtërsitë do ua nxjerr para fytyrës, qe betimi i Kadaresë, të cilit i qëndroi deri në fund. Sa tallëse tingëllojnë këto rreshta për ata, që kanë tjerrur legjendën urbane të shkrimtarit oborrtar: “Shkrimtari të kujton mbretëreshën që ishte e detyruar të lindëte në sytë e oborrtarëve, për derisa foshnja trashëgimtare kishte lidhje me shtetin”,- shkruan ai. Foshnja trashëgimtare i bie të jetë: princi i letrave. “Si njerëzit te gryka e një pusi që me anë të pasqyrave rreken të ndriçojnë syprinën e zezë të ujit, ata gjithmonë kanë shpresë se mund ta zbulojnë shkrimtarin. Ai vetë, është i detyruar të futet në lojë, t`u përgjigjet pyetjeve të tyre, ndonëse pas çdo përgjigje, i habitur dhe vetë, thotë: “Si është e mundur që ndonëse dua t`u them të vërtetën ato që flas kanë të bëjnë aq pak me të?” Teksa shihja arkmortin në skenën e Teatrit të Operës dhe Baletit m’u kujtuan fjalët e Laokontit: “Atelienë e tij shkrimtari e merr me vete në varr”. Sa e sa kritikë, profesorë e akademikë do vrasin mendjen për të zbuluar magjinë e artit të tij. “Shumica e kritikave janë bërë përherë nga e majta me tërë mjetet e njohura të spekulimeve politike dhe insinuatave: nxirje e jetës, goditje kundër socializmit, dykuptimësi, mohim i sukseseve, ndikime dekadente, dobësim i luftës së klasave, humanizëm mbiklasor, mëshirë ndaj armikut” , është duke u nxjerr para syve gjithë poshtërzitë lukunisë së kritizerëve të kohës, por, ai që ankohej për nxirje të jetës tani është bërë reklamues kolori, ai që merrte lupën për të zbuluar se ç’fshihej pas ekuivokut, tani merret me 3D, njeriu me dy fytyra merret me përgatitjen e karnavaleve, flamurtari i fitoreve irritohet nga sukseset, i pashpirti i luftës së klasave shkon rregullisht në kishë e xhami. “Shumë më rrallë ka qëlluar që goditja është bërë nga liberalët, por edhe në këtë rast ata kanë përdorur mjetet e dogmatikëve, njëlloj si njeriu që merr hua armët e tjetrit për të dalë në gjah. Dhe kështu ka ndodhur që letrari i deklasuar, ose i parë me sy të keq për arsye se ka bërë studimet në Itali, ka qenë anëtar i partisë fashiste ose prift, të fajson ty për mungesë zelli revolucionar, për ndikime borgjeze ose për mëshirë kristiane” . Të gjithë bashkë kundër shkrimtarit dhe: “Kur për shkrimtarin bie ora e ligë...për qytetërimin dhe kombin bie ora e provës” . Bota e qytetëruar, perëndimi, i qëndroi në krah shkrimtarit, duke mos ia kursyer të gjitha nderet që i takonin. Edhe kombi në “orën e provës” bëri detyrën e tij, sidomos të rinjtë, shkrimtarët dhe artistët që e donin, përjashto mëkatarët e tij. Kadare mbetet shkrimtari, që përfitoi më shumë nga e djeshmja, pa qenë i besuari i saj, gjithashtu autori më i rrezikuar, por pa përfunduar keq. “Ashtu si hyjnit greke që dalin në çastin e fundit nga mjegulla për të shpëtuar kreshnikët, e marrin në mbrojtje shkrimtarin” . Një hyjni e tillë, a ka të ngjarë të jetë Enver Hoxha, meqë shkrimtari është përfolur si beniamin i tij? “Në këto rrethana ai (Enver Hoxha) më shpëtoi lëkurën, duhet ta pranoj” ,- shkruan Kadare në librin “Kohë barbare”. Ia shpëtoi lëkurën, por kundër kujt? Paska patur më të fuqishëm nga udhëheqësi fuqiplot? “Ishte hera e parë që kuptova se një diktaturë mund të jetë më e fortë se vetë diktatori”, - shprehet ai në librin “Dialog me Alain Bosquet”. Ia vlen të shpjegohet se si ndodhte ky paradoks, që, veçse Kadare, di ta hedhë në publik, në mënyrë kaq intriguese. Nëse lexoni libra për diktatorët ia besoni konstatimin se një diktaturë mund të jetë më e fortë nga vetë diktatori. Po citoj nga libri i Heinrich Hoffmam “Hitleri ishte miku im”, ku autori, fotograf i Hitlerit, përmend një fakt personal: “Hitleri dhe miqësia e sinqertë ndaj meje nuk mjaftonin për të shpëtuar gruan time nga kampi i përqendrimit”. Këtë të vërtetë e kapnin me intuitë dhe njerëzit në hall, që, kur sulmoheshin për gabime ideologjike mbroheshin me citatet e Enver Hoxhës. Më kanë mbetur për gjithë jetën në mend fjalët e Helenës: “Ju e shihni Ismailin përmes sukseseve, famës, por në do ta dish tamam, krijimtaria e tij më shumë na ka trishtuar duke na hapur telashe, se sa na ka dhënë kënaqësi” . Nuk është e vështirë për të kuptuar se të gjitha fajet i kishte suksesi. Kam patur raste të bëhem pjesë e mërzitive të Ismailit. (Të gjitha episodet e mëposhtë i gjeni në librin tim “Them se e njoh Kadarenë, i botuar 10 vite pas librit “Ftesë në studjo”). Kujtimet me Ismailin Tek po ecnim një ditë në trotuarin pranë pesëmbëdhjetëkatshit, në rrugën ngjitur po kalonte një "Benz" i zi. Një anëtar i Byrosë Politike përshëndeti nga xhami. Ismaili me vështrimin hedhur tej, nuk reagoi. -Ismail, të përshëndeti!- i thashë, si për ta kujtuar. -Ka ca nga këta, që s’më pëlqen t’ju flas! - Toni i tij ishte i prerë. Nuk ishte hera e parë, që më besonte indinjata, shfrim pakënaqësie. Kur u sulmua në plenumin e Lidhjes së Shkrimtarëve për romanin “Pallati i ëndërrave” nuk po i afrohej kush. Me Helenën po i drejtohej pallatit ku kishin shtëpinë. Me Faslli Halitin nxituam ta takonim. Ia shtrënguam dorën fort. Ishte një solidaritet, që vlente më shumë nga fjalët. “Shkrimtarin e bëjnë fajtor për shumë gjëra duke nisur nga zyrtarët që e quajnë shkaktar për autoritetin e tyre të pamjaftueshëm, gjer tek burrat që nuk duhen prej grave dhe për këtë ua hedhin fajin librave, d.m.th, prapë shkrimtarëve. Por i gjithë ky rrëmet, që shpeshherë është i padukshëm e i pandjeshëm, shfaqet befas kur për shkrimtarin bie ora e ligë, domethenë kur ai dhe burokracia gjenden përballë njëri-tjetrit”. Dhe më tej: “Kur shkrimtarit i rrezikohet koka, i lejohen shumë gjëra” . Edhe pse flet për shkrimtarin në përgjithësi, në të gjitha rastet ai ka parasysh veten. Një ditë bashkë me aktorin Minella Borova, me të cilin kisha njohja, takojmë kritikun e njohur të Kadaresë, Razi Brahimin dhe, u ulëm në një restorant. Kur Raziu erdhi në qejf nis të fliste për Ismailin me superlativa. Siç më tha, priste të botonte dhe një libër, ku analizonte vlerat e krijimtarisë së Kadaresë. (Dikur Kadareja mbante një armë gjahu, të cilën, sikurse ai e ka thënë: ia shiti kritikut të tij, Razi Brahimi). Isha kurjoz se si do reagonte Ismaili, kur t`ia thosha historinë me kritikun. - Sot kam qenë me kritikun tuaj të famshëm. Më foli shumë mirë për ju. - E ka kuptuar më në fund, se s’ha dot bukë duke më sharë mua. Ndërsa për një kolegun e tij, do më thoshte: “I shkoi jeta duke më sharë mua” . Realisht dhe para meje e lëshonte gojën kundër Kadaresë, duke shtuar: “Thuaja, po të duash!” M`u kujtua një fjalë e Ismailit, që për mua kishte vlerën e një këshille. “I ke parë filmat kalorsiak. Aristokratët sapo ndezin sherrin, duke iu hakërruar njeri-tjetrit, tërhiqen menjanë. Janë mbështetësit, që vriten e priten për ta!” Kur Ismaili më shihte me ndonjë kundërshtarin e tij, unë nuk shqetësohesha, por, kur kundërshtarët e tij më shihnin me të, e dija që do përflitesha, deri sa ma bën të padurueshme miqësinë me të. Njohja me të shkaktonte shumë zili. “Ata s’janë penduar. Rrinë mënjanë në kënd dhe presin t’ju vijë ora. Ëndërrojnë mbledhje të kaluara, fushata. Redaktojnë fjalime të vjetra që shpresojnë se mund t’i mbajnë përsëri. Personazhi i kritikut C.V është pjellë e zymtë e kujtimeve të tilla”. Si mund ta duronin famën e shkrimtarit, ata që dështuan bashkë me regjimin? U dukej sikur ai u kishte vjedhur lavdinë. “Shkrimtarët mediokër mund të bëjnë gjithçka, për shkak të dështimeve personale ata mund të arrijnë deri në përçmim të popullit dhe atdheut të tyre” , - marr nga libri “Kohë barbare”. Koha ia ka vërtetuar të gjitha hamendjet, nuk po them parashikimet. A e keni vënë re sot se sa shumë e shajnë popullin? Tek dështakët dallonte: “kokëtrashët e regjimit ”, Ramiz Alinë e ka quajtur “kokëthatë” , sikurse “poetët bimorë” apo ata të “lëmimit idjotesk”, sikurse shfaqen dhe sot me ato frazat që s’të çojnë gjëkundi. Nuk është rastësi, që bllokmenët, si etërit e tyre vazhdojnë ta mbajnë të ndezur luftën me Kadarenë. “Is nuk i kishte duruar dot kurrë ato që i quante “poza intelektuale”, të fëmijëve të nomenklaturës. Të sigurt se ishin të mbrojtur nga baballarët (ndonëse jo aq sa ç’kujtonin ata), disa prej tyre i lejonin vetes luksin e të bërit humor me gjëra që të tjerët nuk do të guxonin. Kjo pinte ujë, sepse bënte efekt dhe shumë njerëz i mahniste. Is më kishte shpjeguar se të tillë në perëndim kishin një emërtim: quheshin “majtist luksi” ose të “havjarit” ,- shkruan Helena Kadare në librin e saj biografik “Kohë e pamjaftueshme” . (Shkrimtarja Vera Bekteshi, 16 vite internim, do i quaj versnikët e saj të Bllokut “kontestatorë luksi”.) Kadare kishte neveri për vulgun. Në letërkëmbimin me Ukshin Hotin jo pa qëllim modifikon vargjet e Çajupit: “Shqipërinë e mori volgu/i vu zjarr” . Ndaj sqaron: “Ata nervozohen, përpiqen t’i mbushin mendjen shkrimtarit se ai është si ata, se ka të njëjtat veshë, të njëjtët sy, e pa dyshim të njëjtin tru. Ti je si ne, ulërinë turma, kot përpiqesh të hiqesh si fantazëm, ulu, përulu! Por shkrimtari pavarësisht nga nervozizmi i turmës, është i vetëdijshëm se i përket një tjetër race” . Është e njohur prirja për të përbaltur shkrimtarin. Veç Kadaresë, askush nuk guxoi të fliste për “terrorin e kuq”, edhe pse i përmendet për ta përbaltur poezia “Terrori i bardhë”. Në romanin “Nëntori i një kryeqyteti” i botuar në vitin 1974, ai shkruan: “Në të dyja anët e rrugicës, mbi shtyllat telefonike, kishte të varur. Në gjokse u ishin mbërthyer me gjilpëra pankarta të mëdha, ku ishin shkruar “komunist”. -Ky është vetëm njëri terror, i bardhi,-tha Nebil Kaçaj.- Tipi tjetër, ai i kuqi, është dhe më i tmerrshëm.” Duket e pabesueshme, por mëkatarët edhe veshjet ia kanë politizuar. Vesh këmisha me kuadrat si Jevtushenko, e përflisnin. Qesharake në dukje, por një këmishë, që, një gazetar amerikan ia kishte dhënë Petro Markos do ia rëndonte pozitën në gjyq. Në romanin “Vajza e Agamemnonit”, depozituar në një bankë të Parisit, para se Kadare të arratisej, përshkruhet një episod, ku personazhi i romanit, merr një ftesë në tribunën festive. Bëni lidhjen: autori në tribunë dhe vepra e siguruar në një bankë të huaj. “- Ne, që ti ke qejf të na kritikosh ditë e natë, ne së paku, i kemi marrë me ndershmëri ftesat, ashtu si çdo gjë tjetër. Ne ashtu mendojmë, siç flasim dhe këtu jemi në festën tonë. Po ti që mendon ndryshe , ç`kërkon këtu? Apo ndoshta smira që nuk arrije të ngjiteshe dot këtu, të bënte që të shaje gjithçka? Diçka të fortë paske bërë, nipçe, jo vetëm që na arrite, por na e kalove të gjithëve? Tani duhet të ruhemi ne prej teje, nipçe! - Fakti që ishim zgjedhur nga e njëjta dorë (dora e shtetit), për të njëjtin gëzim solemn, na krijonte një aleancë praruese, dëshirën për t’i folur e për t’i buzëqeshur, qoftë dhe pa shkak, njëri-tjetrit. -Po ky, me ç’shërbim e ka fituar këtë ftesë?” Për të marrë një përgjigje të saktë lexoni “Ftesë në studjo”. “Edhe pavdeksia e tij, në qoftë se e arrin, do t’i vijë, me sa duket, po ashtu, nëpërmjet vdekjeve të shumta që ai do t’i përjetojë njëra pas tjetrës”. E doni të vdekur, por nuk u eci. Morti i shkrimtarit me sa duket i ka lehtësuar mëkatarët, disa prej të cilëve i gjeni dhe në librin e avokat Nazif Bezhanit “Mëkatarët”. Shkrimtari i botuar në miliona kopje, i lexuar në 24 gjuhë në miliona e miliona lexues në botë, i cili e ushqeu familjen vetëm me lekët që nxirrte nga librat, i njihte mëkatarët me kohë e me vakt. Ata janë ana tjetër e medaljes, që e bëjnë famën dhe më jetëgjatë. S’ke armiq, s’ke lavdi, do thoshte Balzaku...

Nga Fatbardh Amursi (Rustemi)

Artikuj të ngjashëm Artikuj

Lufta me Bulevardin

“ALBANIAN FILES”: 4 çështjet e debatueshme

Vajzat e humbura

Librazhdi, qyteti që nuk njihni, me bujtina dhe aventura që ju lënë pa mend

Mariglen Disha, njeriu pas vizionit të ri për Librazhdin!

Përtej Zvërnecit

Artikujt më të lexuar

Zvërneci, investimi që do ndryshojë historinë e turizmit shqiptar

Përtej Zvërnecit

Vajzat e humbura

Lufta me Bulevardin

Gjergj Luca, kryeoligarku i Shkrimsit, rebeli që grisi diplomën për t’u bërë biznesmen

JETA E NATËS NË VITET ’90, NGA DISKO ALBANIA DHE MARIKAJ TE BUZUKËT E PARTYT RAVE

PROTESTA E MEMEVE TË TALLESH NË ZGRIPIN E PAMUNDËSISË

Kontaktet

Kategori

Mirëse u ktheve!

Hapni një llogari të re!

Merrni fjalëkalimin tuaj

Je i sigurt që dëshiron ta zhbllokosh këtë artikull?

Are you sure want to cancel subscription?